{"id":17587,"date":"2017-09-08T02:28:33","date_gmt":"2017-09-08T01:28:33","guid":{"rendered":"http:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/?p=17587"},"modified":"2017-09-08T02:28:33","modified_gmt":"2017-09-08T01:28:33","slug":"sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/","title":{"rendered":"Les sciences exp\u00e9rimentales et le point de d\u00e9part de l&rsquo;analyse philosophique par Claude Tresmontant"},"content":{"rendered":"<p class=\"western\" align=\"left\"><span style=\"font-size: small;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>Conf\u00e9rence donn\u00e9e au Centre d&rsquo;\u00c9tudes et de Recherches Nucl\u00e9aires, Gen\u00e8ve, le 19 octobre<\/b><\/span><\/span><b> <\/b><span style=\"font-size: small;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>1977.<\/b><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savez,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">humaine,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">autant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est <\/span><span lang=\"fr-FR\">connue, <\/span><span lang=\"fr-FR\">on <\/span><span lang=\"fr-FR\">distingue plusieurs d\u00e9marches fondamentales, plusieurs points <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9part pour l&rsquo;analyse<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">traitement des probl\u00e8mes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophiques.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"justify\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">1. Un <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">premier point <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9part <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">est celui que l&rsquo;on <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">observe <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">par <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">exemple dans <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">grande<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">tradition <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">m\u00e9taphysique <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">th\u00e9osophique <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;Inde, <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">remonte <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">au <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">moins <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">au X<\/span><\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e <\/span><\/span><\/sup><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">avant notre \u00e8re.<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Dans cette<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">grande<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">tradition<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">m\u00e9taphysique,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">le<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">point<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9part,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">ce<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">sont<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">des<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">textes<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">sacr\u00e9s<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">suppos\u00e9s<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">r\u00e9v\u00e9l\u00e9s,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">V\u00e9da,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">les<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Upanishad<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">;<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">et<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">toute<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">la<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">tradition<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">m\u00e9taphysique<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;Inde<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">travers<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">les<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cles<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">va<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">commenter<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">ces textes <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">fondamentaux, <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">puis <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">commenter <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">commentaires <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">ainsi <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">suite. <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Pour nous qui<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">sommes <\/span><\/span><span lang=\"fr-FR\">rationalistes, <\/span><span lang=\"fr-FR\">la premi\u00e8re question bien \u00e9videmment est de savoir ce que valent ces textes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">initiaux<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">part<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suppos\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9v\u00e9l\u00e9s.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">voulons<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savoir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9tablit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">textes contiennent une r\u00e9v\u00e9lation. Nous portons un <\/span><span lang=\"fr-FR\">examen <\/span><span lang=\"fr-FR\">critique <\/span><span lang=\"fr-FR\">aux sources <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">toute <\/span><span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tradition<\/span><span lang=\"fr-FR\"> m\u00e9taphysique et th\u00e9osophique de l&rsquo;Inde et cela d&rsquo;autant plus que cette tradition, dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son ensemble, se caract\u00e9rise par un m\u00e9pris d\u00e9cid\u00e9 et syst\u00e9matique pour l&rsquo;enseignement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;exp\u00e9rience, qui est qualifi\u00e9 d&rsquo;illusoire. Entre l&rsquo;exp\u00e9rience et des textes suppos\u00e9s r\u00e9v\u00e9l\u00e9s, il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous faut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">choisir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">choix<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ma\u00eetres<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tradition<\/span> <span lang=\"fr-FR\">moniste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;Inde ont fait le choix inverse : ils ont choisi les textes suppos\u00e9s r\u00e9v\u00e9l\u00e9s contre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience.<\/span><\/p>\n<p align=\"justify\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">2. Un deuxi\u00e8me point de d\u00e9part pour l&rsquo;analyse philosophique, inverse du<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9c\u00e9dent, est<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">justement<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">le<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">point<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9part<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimental,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">elle-m\u00eame.<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">On<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">ne<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">commence<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">pas<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">par d\u00e9clarer que la r\u00e9alit\u00e9 objective connue dans notre exp\u00e9rience est illusoire. On part de cette<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">r\u00e9alit\u00e9 objective et on en essaie l&rsquo;analyse rationnelle jusqu&rsquo;au<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">bout.<\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">C&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00e9thode<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimentale<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;ont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">choisi<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Aristote<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">IV<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e<\/span><\/span><\/sup> <span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e8re,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;autre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">bout<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Henri<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Bergson<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fin<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du XIX<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e<\/span><\/span><\/sup> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9but<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">XX<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e<\/span><\/span><\/sup> <span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Remarquons<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;ils<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9taient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;autre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">naturalistes,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des hommes de formation biologique, fascin\u00e9s durant leur vie enti\u00e8re par la r\u00e9alit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologique.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"justify\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">3. Un<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">troisi\u00e8me<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">point<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9part<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">et<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">une<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">troisi\u00e8me<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">m\u00e9thode<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">pour<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">faire<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">la philosophie,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">la<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">construction<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">priori,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">la<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">construction<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">sans<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">base<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimentale. On<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">part<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">quelques<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">principes<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">pos\u00e9s<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">priori<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">et<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">on<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">proc\u00e8de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">par<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9duction.<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Au<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">lieu<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">proc\u00e9der, comme<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">le<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">faisait<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Aristote<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">et<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">comme<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">le<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">voulut<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">aussi<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Bergson,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">partir<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">et<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une mani\u00e8re inductive, on proc\u00e8de d&rsquo;une mani\u00e8re d\u00e9ductive. Toute la question est de savoir quels<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">sont<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">ces principes d&rsquo;o\u00f9 l&rsquo;on part, quelles sont les intuitions originelles dont on proc\u00e8de pour<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">construire tout le syst\u00e8me et ce qu&rsquo;elles valent&#8230; Les grands syst\u00e8mes de l&rsquo;id\u00e9alisme allemand montrent<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;en fait les intuitions originelles sont encore, tout comme dans la premi\u00e8re m\u00e9thode ou d\u00e9marche,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">des intuitions de type th\u00e9osophique et<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">initiatique.<\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;av\u00e8nement des sciences exp\u00e9rimentales, dans les temps modernes, constitue<\/span> <span lang=\"fr-FR\">certainement l&rsquo;une des r\u00e9volutions les plus importantes dans l&rsquo;histoire de la pens\u00e9e humaine. Avec les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sciences exp\u00e9rimentales, l&rsquo;humanit\u00e9 apprend \u00e0 penser correctement. Elle apprend ce qu&rsquo;est le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationalisme \u00e0 base exp\u00e9rimentale. Elle apprend \u00e0 distinguer la pens\u00e9e contr\u00f4l\u00e9e par l&rsquo;exp\u00e9rience, et la <\/span> <span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e mythique.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">En<\/span> <span lang=\"fr-FR\">effet,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;authentique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationalisme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">consiste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">raisonner<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;air<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">raisonner<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en fonction<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9alit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">objective,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aussi<\/span> <span lang=\"fr-FR\">appeler<\/span> <span lang=\"fr-FR\"><i>l&rsquo;\u00eatre,<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">conform\u00e9ment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9el.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Le rationalisme se d\u00e9finit par la r\u00e9alit\u00e9 objective, et non pas \u00e0 priori. Il est le plus souvent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">impossible de savoir \u00e0 priori ce qui est rationnel et ce qui ne l&rsquo;est pas. Le rationnel se d\u00e9finit \u00e0 partir de ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui est, de m\u00eame que le possible se d\u00e9finit \u00e0 partir de ce qui est, et non<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;inverse.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">esprit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">telle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9vidence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui s&rsquo;impose \u00e0 partir de la pratique des sciences exp\u00e9rimentales. Lorsque Crick et Watson<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9couvrent en 1953 la structure et le fonctionnement de ces mol\u00e9cules g\u00e9antes qui portent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;h\u00e9r\u00e9dit\u00e9 g\u00e9n\u00e9tique, ils d\u00e9couvrent de l&rsquo;information qui existait dans la nature avant eux. Ils ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9tendent pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cr\u00e9er<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">existait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">eux.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Ils<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9tendent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cr\u00e9er<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9couvrir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9existait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cach\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ainsi pour toutes les sciences exp\u00e9rimentales : en astrophysique, en physique, en chimie et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en biochimie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fondamentale,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">zoologie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pal\u00e9ontologie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">neurophysiologie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en psychologie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">animale<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">humaine<\/span> <span lang=\"fr-FR\">;<\/span> <span lang=\"fr-FR\">toujours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9couvre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">existait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lui,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ind\u00e9pendamment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lui,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ind\u00e9pendamment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sujet<\/span> <span lang=\"fr-FR\">humain connaissant.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;information <\/span><span lang=\"fr-FR\">va <\/span><span lang=\"fr-FR\">donc <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers <\/span><span lang=\"fr-FR\">et de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">nature, dans notre <\/span><span lang=\"fr-FR\">esprit <\/span><span lang=\"fr-FR\">; <\/span><span lang=\"fr-FR\">notre esprit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9couvre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">existait <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">nature, <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;homme <\/span><span lang=\"fr-FR\">m\u00eame, dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;organisme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">humain,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;homme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sache.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Conna\u00eetre,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">assimiler<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00eame<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">manger<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">assimiler<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">prenons<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">transformer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nos <\/span><span lang=\"fr-FR\">propres<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">existe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">analogie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">entre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">conna\u00eetre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">manger,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">entre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">connaissance<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;assimilation <\/span><span lang=\"fr-FR\">biologique, comme l&rsquo;a bien <\/span><span lang=\"fr-FR\">montr\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">Jean <\/span><span lang=\"fr-FR\">Piaget depuis <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">demi-si\u00e8cle. <\/span><span lang=\"fr-FR\">La<\/span> <span lang=\"fr-FR\">connaissance consiste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">toujours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">assimiler<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">trouve<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;abord<\/span> <span lang=\"fr-FR\">hors<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">esprit,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le r\u00e9el<\/span> <span lang=\"fr-FR\">objectif.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;av\u00e8nement <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">sciences exp\u00e9rimentales <\/span><span lang=\"fr-FR\">a <\/span><span lang=\"fr-FR\">conduit <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e humaine, <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans son <\/span><span lang=\"fr-FR\">ensemble,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u2014 <\/span><span lang=\"fr-FR\">disons <\/span><span lang=\"fr-FR\">pour \u00eatre plus <\/span><span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9cis, <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e des hommes <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">science, <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u2014 <\/span><span lang=\"fr-FR\">au <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus grand <\/span><span lang=\"fr-FR\">scepticisme <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9gard<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">philosophie. <\/span><span lang=\"fr-FR\">On <\/span><span lang=\"fr-FR\">trouvera <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">tr\u00e8s bon <\/span><span lang=\"fr-FR\">exemple <\/span><span lang=\"fr-FR\">de ce <\/span><span lang=\"fr-FR\">scepticisme <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">charmant petit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ouvrage<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;illustre psychologue suisse <\/span><span lang=\"fr-FR\">Jean <\/span><span lang=\"fr-FR\">Piaget, <\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>Sagesse et illusions de la<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\"><i>philosophie.<\/i><\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Ce scepticisme s&rsquo;explique par le fait qu&rsquo;en Europe, <\/span><span lang=\"fr-FR\">depuis plusieurs <\/span><span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cles, <\/span><span lang=\"fr-FR\">les plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c\u00e9l\u00e8bres <\/span><span lang=\"fr-FR\">parmi <\/span><span lang=\"fr-FR\">les philosophes <\/span><span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9tendaient proc\u00e9der \u00e0 priori et non selon les <\/span><span lang=\"fr-FR\">voies <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00e9thode<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimentale. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Les <\/span><span lang=\"fr-FR\">grands syst\u00e8mes m\u00e9taphysiques <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">Descartes, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">Spinoza, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">Leibniz,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">Malebranche puis <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">Fichte, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">Schelling <\/span><span lang=\"fr-FR\">et de <\/span><span lang=\"fr-FR\">Hegel, <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9taient construits \u00e0 priori. La<\/span> <span lang=\"fr-FR\">seule m\u00e9taphysique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Kant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">connue,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donc<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">seule<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pu<\/span> <span lang=\"fr-FR\">critiquer,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00e9taphysique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">proc\u00e8de,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fois,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">totalement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">priori<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">purs<\/span> <span lang=\"fr-FR\">concepts,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ind\u00e9pendamment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Kant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">partait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;ailleurs<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">surplus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9suppos\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">faux,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elle-<\/span><span lang=\"fr-FR\">m\u00eame<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elle-m\u00eame<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">inform\u00e9e.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">S&rsquo;il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">y<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rience,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;intelligibilit\u00e9 pour parler son langage, c&rsquo;est, nous dit-il, parce que le sujet connaissant a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">introduit cette information, cette intelligibilit\u00e9 dans la mati\u00e8re brute fournie par l&rsquo;objet. C&rsquo;est l\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;erreur.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Nous voudrions montrer comment <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">pose <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me <\/span><span lang=\"fr-FR\">philosophique, <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">quoi <\/span><span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">consiste,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comment <\/span><span lang=\"fr-FR\">il se <\/span><span lang=\"fr-FR\">rattache <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 la <\/span><span lang=\"fr-FR\">r\u00e9alit\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">objective, <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">comment <\/span><span lang=\"fr-FR\">il <\/span><span lang=\"fr-FR\">peut <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">traiter. Autrement dit,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous voudrions montrer, <\/span><span lang=\"fr-FR\">par <\/span><span lang=\"fr-FR\">quelques <\/span><span lang=\"fr-FR\">exemples, <\/span><span lang=\"fr-FR\">o\u00f9 se <\/span><span lang=\"fr-FR\">situe <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">point <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9part <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;analyse<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par rapport aux sciences<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimentales.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">voudrions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">montrer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophiques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">arbitraires.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont <\/span><span lang=\"fr-FR\">pas des productions <\/span><span lang=\"fr-FR\">capricieuses dues aux t\u00eates surchauff\u00e9es de <\/span><span lang=\"fr-FR\">quelques philosophes. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Ce <\/span><span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des probl\u00e8mes <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;imposent objectivement <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;intelligence humaine <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">partir <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">r\u00e9alit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">objective scientifiquement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">explor\u00e9e,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">encore<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aujourd&rsquo;hui,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">XX<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e <\/span><\/span><\/sup> <span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;hier.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">C&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;aper\u00e7oivent <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;ailleurs <\/span><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9j\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">quelques savants <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">par <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">monde. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Ces <\/span><span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes philosophiques <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">m\u00eames,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">disons-le, m\u00e9taphysiques,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">bien<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s\u00fbr<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">refouler,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">inhiber,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tenter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mettre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">porte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vouloir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">consid\u00e9rer.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">On<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avoir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">honte.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Ils<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">existent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">moins.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Ils<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ils attendent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">traitions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mani\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">raisonnable.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<h1 class=\"western\" align=\"left\"><span lang=\"fr-FR\">I \u2014<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Premier<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exemple<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">partir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;astrophysique<\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Quel est l&rsquo;objet de l&rsquo;astrophysique? C&rsquo;est d&rsquo;\u00e9tudier, <\/span><span lang=\"fr-FR\">comme tout <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">monde <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">sait, <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la formation<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">structure<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">solaire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">;<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">formation<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">structure<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notre galaxie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">;<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">formation<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">structure<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">toutes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">autres<\/span> <span lang=\"fr-FR\">galaxies<\/span> <span lang=\"fr-FR\">accessibles<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notre <\/span><span lang=\"fr-FR\">observation;<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">finalement,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">formation<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">structure<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ensemble.<\/span><span lang=\"fr-FR\"> Autrement dit, c&rsquo;est <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">savoir <\/span><span lang=\"fr-FR\">ce <\/span><span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;est l&rsquo;univers, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">quelle mani\u00e8re <\/span><span lang=\"fr-FR\">il <\/span><span lang=\"fr-FR\">est constitu\u00e9, <\/span><span lang=\"fr-FR\">et de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quelle mani\u00e8re <\/span><span lang=\"fr-FR\">il <\/span><span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;est <\/span><span lang=\"fr-FR\">historiquement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">form\u00e9.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;astrophysique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donc<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">objet<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ensemble,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sous-ensembles<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que sont les galaxies, ces \u00e9l\u00e9ments des galaxies que sont les \u00e9toiles,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">etc.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pos\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\"><i>l&rsquo;existence<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\">m\u00eame<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est-ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;astrophysique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le traite,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est-ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;aborde?<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Certes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">non.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">On<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">trouve<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aucun<\/span> <span lang=\"fr-FR\">trait\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;astrophysique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ni<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au d\u00e9but<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">trait\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ni<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fin,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">chapitre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">intitul\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u201cLes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pos\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00eame<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u201d.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Or ce probl\u00e8me se pose, il s&rsquo;impose m\u00eame \u00e0 l&rsquo;intelligence humaine, depuis que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;intelligence humaine<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9veill\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sp\u00e9culative.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pouvons<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avec<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">documents<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dont nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">disposons,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">remonter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">bien<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au-del\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">XV<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e<\/span><\/span><\/sup> <span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">;<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mais,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9chiffrant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les documents les plus anciens qui nous soient accessibles, nous d\u00e9couvrons que la pens\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">humaine s&rsquo;est toujours pos\u00e9e la question de savoir : comment comprendre l&rsquo;existence m\u00eame de l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">solutions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nombre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ind\u00e9fini.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Elles<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00eame<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tout<\/span> <span lang=\"fr-FR\">petit nombre.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"justify\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">1. Il<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">existe<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">une<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">grande<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">tradition,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">qui<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">remonte<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;Inde<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">ancienne,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">et<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">selon<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">laquelle l&rsquo;existence de l&rsquo;univers n&rsquo;est qu&rsquo;une apparence. Le r\u00e9el objectif, celui qu&rsquo;\u00e9tudient nos sciences<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimentales,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;un<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">songe,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">un<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">leurre,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">une<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">pure<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">apparence.<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">La<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">multiplicit\u00e9<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">des<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">\u00eatres n&rsquo;est qu&rsquo;une illusion. L&rsquo;\u00catre est Un, c&rsquo;est le Brahman, et tout le reste est apparence,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">illusion, <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><i>maya. <\/i><\/span><\/span><span lang=\"fr-FR\">C&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">solutions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">possibles<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pos\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00eame<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;univers.<\/span><\/p>\n<p align=\"justify\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">2. Une<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">autre<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">doctrine<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">trouve<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">aussi<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">des<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">repr\u00e9sentants<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d\u00e8s<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">les<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">origines<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">la<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e humaine connue, en Inde comme en Gr\u00e8ce et comme en Chine. C&rsquo;est la doctrine selon laquelle,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00catre,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">il<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;y<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">en<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">a<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">pas<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;autre.<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Il<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">est<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">la<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">totalit\u00e9<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00catre,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">ou,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">si<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;on<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9f\u00e8re, l&rsquo;\u00catre<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">absolu.<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Il<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">est<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">n\u00e9cessaire<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">parce<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;il<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">est<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00catre<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">lui-m\u00eame,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">et<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">il<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">est<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">impossible<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">penser<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">que l&rsquo;\u00catre<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">ne<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">soit<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">pas.<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Il<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">est<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">impossible<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">penser<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">la<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">n\u00e9gation<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">compl\u00e8te,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">int\u00e9grale,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">tout<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">\u00eatre<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">quel<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;il soit. Autrement dit, l&rsquo;id\u00e9e du n\u00e9ant absolu est impensable, ce qui prouve que quelque \u00eatre<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">est n\u00e9cessaire. Une tr\u00e8s antique tradition de pens\u00e9e professe que l&rsquo;univers lui-m\u00eame,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers physique, c&rsquo;est lui l&rsquo;\u00catre n\u00e9cessaire, l&rsquo;\u00catre absolu, le seul \u00catre ou la totalit\u00e9 de l&rsquo;\u00catre, et en<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">dehors de lui, il n&rsquo;y a<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">rien.<\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Cette tradition de pens\u00e9e se rattache, en Gr\u00e8ce, au grand Parm\u00e9nide qui fleurissait autour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de 500<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e8re.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">trouverait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">analogies<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Inde<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Chine.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tradition<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de pens\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9velopp\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Occident<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">repr\u00e9sente<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">constitue<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">appelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">grande tradition mat\u00e9rialiste. Les p\u00e8res du marxisme, Marx lui-m\u00eame, Engels, L\u00e9nine, se r\u00e9f\u00e8rent \u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elle, et s&rsquo;appuient sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elle.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Bien entendu, s&rsquo;il est vrai, comme le professe cette antique et v\u00e9n\u00e9rable tradition,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que l&rsquo;univers physique, c&rsquo;est l&rsquo;\u00catre lui-m\u00eame, la totalit\u00e9 de l&rsquo;\u00catre, et qu&rsquo;il n&rsquo;y a rien hors de lui, alors il faut admettre, bien \u00e9videmment, que l&rsquo;univers n&rsquo;a jamais commenc\u00e9 et qu&rsquo;il ne finira jamais, car<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">impensable<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00catre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">commenc\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">finisse.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">faudra<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donc<\/span> <span lang=\"fr-FR\">admettre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">inusable,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9ration<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ni<\/span> <span lang=\"fr-FR\">corruption,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">posent,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suite<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">grand Parm\u00e9nide, ses disciples divers. S&rsquo;il y a quelque modification \u00e0 la surface de l&rsquo;\u00catre absolu qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">faudra<\/span> <span lang=\"fr-FR\">admettre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">modifications<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cycliques,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9versibles,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">afin<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;\u00e9viter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tout prix l&rsquo;id\u00e9e d&rsquo;une histoire de l&rsquo;univers qui est incompatible avec sa<\/span> <span lang=\"fr-FR\">p\u00e9rennit\u00e9.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">point<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fondamental,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">grec<\/span> <span lang=\"fr-FR\">H\u00e9raclite,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fleurissait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aussi<\/span> <span lang=\"fr-FR\">autour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de 500 avant notre \u00e8re, est d&rsquo;accord avec son illustre coll\u00e8gue Parm\u00e9nide, car l&rsquo;un et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;autre professent que l&rsquo;univers physique est incr\u00e9\u00e9, puisqu&rsquo;il est l&rsquo;\u00catre total et absolu. La seule<\/span> <span lang=\"fr-FR\">diff\u00e9rence c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">o\u00f9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Parm\u00e9nide<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">reconna\u00eet<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;apparences<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">divers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sensible<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u2014 tout<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">grande<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tradition<\/span> <span lang=\"fr-FR\">id\u00e9aliste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u2014<\/span> <span lang=\"fr-FR\">H\u00e9raclite,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sauver<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">p\u00e9rennit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00catre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">absolu,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">professe <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">cycles \u00e9ternels <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">permettent <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;\u00e9carter de l&rsquo;\u00catre absolu qui est l&rsquo;univers,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">toute \u00e9volution <\/span><span lang=\"fr-FR\">irr\u00e9versible <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">serait fatale <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 sa<\/span> <span lang=\"fr-FR\">p\u00e9rennit\u00e9.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Vous <\/span><span lang=\"fr-FR\">savez <\/span><span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">cette th\u00e9orie <\/span><span lang=\"fr-FR\">des cycles <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9ternels <\/span><span lang=\"fr-FR\">a <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9t\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">reprise <\/span><span lang=\"fr-FR\">par <\/span><span lang=\"fr-FR\">Engels <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">sa <\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>Dialectique<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\"><i>de <\/i><\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>la <\/i><\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>Nature, <\/i><\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">philosophe allemand Nietzsche, lui, <\/span><span lang=\"fr-FR\">a <\/span><span lang=\"fr-FR\">repris <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">th\u00e9orie <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9ternelle r\u00e9p\u00e9tition<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;identique, <\/span><span lang=\"fr-FR\">pour <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9viter, <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;un et l&rsquo;autre, de devoir reconna\u00eetre une \u00e9volution irr\u00e9versible de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"justify\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">2. Une<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">autre<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">th\u00e9orie<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">est<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">apparue,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">notre<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">connaissance<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">avec<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">une<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">tribu<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">ou<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">plusieurs<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">tribus<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;H\u00e9breux nomades <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">install\u00e9s pr\u00e9cairement en terre de Canaan \u00e0 partir du XIX<\/span><\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e <\/span><\/span><\/sup><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">ou du <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">XVIII<\/span><\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e<\/span><\/span><\/sup> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">avant notre \u00e8re. Selon cette th\u00e9orie, <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9velopp\u00e9e <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">par les <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">H\u00e9breux depuis <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9buts <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de leurs<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">traditions orales<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">jusqu&rsquo;\u00e0<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;ach\u00e8vement<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">leur<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Biblioth\u00e8que<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">sacr\u00e9e,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">le<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">monde,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">existe<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">bel<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">et<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">bien,<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">il <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">existe objectivement. <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Il <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est pas une <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">apparence <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">ni <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">une <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">illusion comme <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9tendaient <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">au<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">m\u00eame<\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"> moment <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">les sages <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;Inde. <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">La <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">h\u00e9bra\u00efque <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">prend <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">donc <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">position depuis <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9but <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">contre <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">la<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">grande tradition <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">id\u00e9aliste. Mais, <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;autre <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">part, <\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers n&rsquo;est pas le seul \u00eatre, ni la totalit\u00e9 de l&rsquo;\u00catre, ni<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00catre pris absolument, ou encore l&rsquo;\u00catre<\/span><\/span> <span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">absolu.<\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;univers <\/span><span lang=\"fr-FR\">est <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00eatre, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ou un <\/span><span lang=\"fr-FR\">Ensemble d&rsquo;\u00eatres, <\/span><span lang=\"fr-FR\">mais cet Ensemble <\/span><span lang=\"fr-FR\">ne <\/span><span lang=\"fr-FR\">constitue <\/span><span lang=\"fr-FR\">pas la totalit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00catre.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quelque<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatre,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">non<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00catre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">purement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simplement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pensait Parm\u00e9nide.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9sulte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fort<\/span> <span lang=\"fr-FR\">bien<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avoir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">commenc\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;y<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aucun<\/span> <span lang=\"fr-FR\">inconv\u00e9nient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cela, puisqu&rsquo;il n&rsquo;est <\/span><span lang=\"fr-FR\">pas l&rsquo;\u00catre pris absolument ou la totalit\u00e9 de l&rsquo;\u00catre. L&rsquo;univers <\/span><span lang=\"fr-FR\">peut fort <\/span><span lang=\"fr-FR\">bien <\/span><span lang=\"fr-FR\">avoir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">histoire,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comporter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">train<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;user<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mani\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">irr\u00e9versible<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00catre absolu.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Voil\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donc<\/span> <span lang=\"fr-FR\">trois<\/span> <span lang=\"fr-FR\">types<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">solution<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pos\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00eame<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;univers.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Si<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">connaissez<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;autres,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">direz,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">bien<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m&rsquo;enverrez<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">carte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">postale<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">signaler\u2026<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Nous avons int\u00e9r\u00eat <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">effet <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">faire <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">inventaire <\/span><span lang=\"fr-FR\">complet <\/span><span lang=\"fr-FR\">des solutions possibles \u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Comme <\/span><span lang=\"fr-FR\">vous <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">voyez, voil\u00e0 donc <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;impose \u00e0 l&rsquo;intelligence humaine<\/span> <span lang=\"fr-FR\">depuis qu&rsquo;elle existe <\/span><span lang=\"fr-FR\">(et pas <\/span><span lang=\"fr-FR\">seulement <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">Occident comme <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">chante <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">philosophe allemand<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Martin Heidegger&#8230;), <\/span><span lang=\"fr-FR\">et ce <\/span><span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me, <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;astrophysique <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">tant <\/span><span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">telle est incapable <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">traiter,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tout simplement parce qu&rsquo;en tant que telle, elle ne se <\/span><span lang=\"fr-FR\">pose <\/span><span lang=\"fr-FR\">pas la <\/span><span lang=\"fr-FR\">question <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00eatre <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers. Elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">part<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donn\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">existant,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nos<\/span> <span lang=\"fr-FR\">yeux.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avec<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nos<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">grands<\/span> <span lang=\"fr-FR\">t\u00e9lescopes,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">scrute<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cet univers pour <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">conna\u00eetre. Elle l&rsquo;\u00e9coute avec <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">radiot\u00e9lescopes. Elle <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;ausculte <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">toutes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mani\u00e8res, <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans son <\/span><span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9sent <\/span><span lang=\"fr-FR\">et son <\/span><span lang=\"fr-FR\">pass\u00e9, puisque regardant <\/span><span lang=\"fr-FR\">au <\/span><span lang=\"fr-FR\">loin, elle <\/span><span lang=\"fr-FR\">plonge dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">pass\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;univers.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Mais l&rsquo;existence m\u00eame de l&rsquo;univers? L&rsquo;astrophysique ne traite pas ce probl\u00e8me. Et <\/span> <span lang=\"fr-FR\">pourtant il s&rsquo;impose \u00e0 la pens\u00e9e depuis qu&rsquo;elle existe sans doute. Vous pouvez <\/span><span lang=\"fr-FR\">appeler comme vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">voudrez<\/span><span lang=\"fr-FR\"> ces <\/span><span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;imposent <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;intelligence humaine <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">que les <\/span><span lang=\"fr-FR\">sciences exp\u00e9rimentales, <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">tant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">telles,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">incapables<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">traiter.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">On<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pris<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;habitude,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Occident,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">depuis<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cles,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">appeler philosophiques, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ou <\/span><span lang=\"fr-FR\">encore m\u00e9taphysiques. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Si ces <\/span><span lang=\"fr-FR\">termes <\/span><span lang=\"fr-FR\">vous <\/span><span lang=\"fr-FR\">ennuient, vous pouvez <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">rejeter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sans <\/span><span lang=\"fr-FR\">inconv\u00e9nient. Restent <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes <\/span><span lang=\"fr-FR\">eux-m\u00eames <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;obligation <\/span><span lang=\"fr-FR\">de les analyser.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Il y a <\/span><span lang=\"fr-FR\">m\u00eame <\/span><span lang=\"fr-FR\">eu <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">conflits, <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">violents, entre <\/span><span lang=\"fr-FR\">certaines <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">ces <\/span><span lang=\"fr-FR\">m\u00e9taphysiques <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">donn\u00e9es<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;exp\u00e9rience. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Ainsi <\/span><span lang=\"fr-FR\">au <\/span><span lang=\"fr-FR\">XIX<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e <\/span><\/span><\/sup><span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle, <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">puis <\/span><span lang=\"fr-FR\">surtout <\/span><span lang=\"fr-FR\">au <\/span><span lang=\"fr-FR\">XX<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e<\/span><\/span><\/sup><span lang=\"fr-FR\">, <\/span><span lang=\"fr-FR\">lorsqu&rsquo;on <\/span><span lang=\"fr-FR\">a <\/span><span lang=\"fr-FR\">commenc\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9couvrir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;use,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9toiles<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;usent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">consument<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fleurs<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">champs,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">galaxies<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">date<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">naissance,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vraisemblablement,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9tait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en train<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;user<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mani\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">irr\u00e9versible<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9nergie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dispose,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est-\u00e0-dire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lorsqu&rsquo;on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">commenc\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0 entrevoir que l&rsquo;univers est un processus \u00e9volutif irr\u00e9versible, des philosophes et m\u00eame des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savants se sont oppos\u00e9s avec acharnement \u00e0 cette d\u00e9couverte qui venait des sciences exp\u00e9rimentales,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour sauver l&rsquo;id\u00e9e \u00e0 priori qu&rsquo;ils avaient d&rsquo;un univers \u00e9ternel, sans gen\u00e8se et sans corruption,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">immobile \u00e0 sa place comme la substance de Spinoza, ou tout au moins cyclique comme l&rsquo;univers<\/span><span lang=\"fr-FR\"> d&rsquo;H<\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9raclite. En<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Allemagne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">France,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savants<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">violemment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">oppos\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0 cette d\u00e9couverte, au nom de leur m\u00e9taphysique pr\u00e9f\u00e9r\u00e9e, qui leur venait des philosophes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;avant Socrate,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">premiers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">grecs.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Je<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ai<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Engels<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Nietzsche,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">y<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">eu<\/span> <span lang=\"fr-FR\">bien<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;autres,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exemple<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;illustre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">zoologiste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Haeckel,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">professait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">monisme,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9tait parfaitement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son<\/span> <span lang=\"fr-FR\">droit,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nom<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son<\/span> <span lang=\"fr-FR\">spinozisme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9tendait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">interdire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;application<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la Nature<\/span> <span lang=\"fr-FR\">prise<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ensemble,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">second<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Principe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Thermodynamique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Principe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de Carnot-Clausius.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">De<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00eame,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lorsqu&rsquo;il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">y<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quarantaine<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;ann\u00e9es,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">commenc\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">entrevoir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ensemble<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">galaxies,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">toutes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">galaxies<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">constitu\u00e9es<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;\u00e9l\u00e9ments<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des \u00e9toiles, et que les \u00e9toiles s&rsquo;usent d&rsquo;une mani\u00e8re irr\u00e9versible, un raisonnement tr\u00e8s simple a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">conduit \u00e0 se poser la question de l&rsquo;\u00e2ge de l&rsquo;univers dans son ensemble. En effet, les \u00e9l\u00e9ments, \u00e0 savoir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les \u00e9toiles,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e2ge.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sous-ensembles,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savoir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">galaxies,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e2ge.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Comment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;ensemble constitu\u00e9 par ces sous-ensembles et ces \u00e9l\u00e9ments pourrait-il ne pas avoir d&rsquo;\u00e2ge<\/span> <span lang=\"fr-FR\">?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Lorsqu&rsquo;on s&rsquo;est mis \u00e0 penser \u00e0 l&rsquo;\u00e2ge de l&rsquo;univers, des savants de formation marxiste, ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus g\u00e9n\u00e9ralement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mat\u00e9rialiste,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9lev\u00e9s,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dressent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">encore,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avec<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">derni\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9nergie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">contre cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">hypoth\u00e8se,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">car<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">contredit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">leurs<\/span> <span lang=\"fr-FR\">yeux<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dogme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationalisme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savoir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la vieille ontologie de Parm\u00e9nide et H\u00e9raclite, selon laquelle l&rsquo;univers est l&rsquo;\u00catre m\u00eame. Puisqu&rsquo;il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est l&rsquo;\u00catre m\u00eame, il ne saurait avoir d&rsquo;\u00e2ge, il ne saurait avoir commenc\u00e9, et il ne saurait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;user.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Vous voyez par cet exemple comment s&rsquo;opposent, et violemment, deux mani\u00e8res<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de pratiquer l&rsquo;analyse philosophique. L&rsquo;une proc\u00e8de \u00e0 priori, et si les enseignements de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience viennent \u00e0 contredire ces \u00e0 priori, elle rejette l&rsquo;exp\u00e9rience, elle la repousse, elle l&rsquo;envoie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">promener. C&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">faisait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9j\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Parm\u00e9nide<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9clarait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tort<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">repr\u00e9sente l&rsquo;illusion,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">puisqu&rsquo;elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">enseigne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">multiplicit\u00e9,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">diversit\u00e9,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">corruption<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatres. Mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">font<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aussi<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Engels<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Nietzsche,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">repoussent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donn\u00e9es exp\u00e9rimentales pour sauver l&rsquo;ontologie qui a leur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9f\u00e9rence.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;autre m\u00e9thode philosophique, celle que nous pr\u00e9conisons, proc\u00e8de \u00e0 partir de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience scientifiquement explor\u00e9e, et elle ne comporte aucun \u00e0 priori. Elle n&rsquo;a de le\u00e7ons \u00e0 recevoir que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;exp\u00e9rience, elle ne reconna\u00eet comme juge que la r\u00e9alit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">objective.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">y<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">deux<\/span> <span lang=\"fr-FR\">formes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationalisme,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">deux<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mani\u00e8res<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comprendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationalisme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui s&rsquo;opposent d&rsquo;une mani\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">irr\u00e9ductible.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;astrophysique nous d\u00e9couvre petit \u00e0 petit <\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>ce qu&rsquo;est <\/i><\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers. Il reste \u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comprendre <\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>l&rsquo;existence<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\">m\u00eame<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;objet<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">autre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">discipline,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationnelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aussi,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">proprement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophique.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Vous voyez se profiler \u00e0 l&rsquo;horizon la c\u00e9l\u00e8bre distinction entre l&rsquo;essence \u2014 <\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>ce que c&rsquo;est \u2014<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">montr\u00e9<\/span><span lang=\"fr-FR\"> \u00c9tienne <\/span><span lang=\"fr-FR\">Gilson,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">grec<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Aristote<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">posait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la question<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savoir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comprendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">car<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Aristote<\/span> <span lang=\"fr-FR\">supposait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">priori que l&rsquo;univers est divin. Autrement dit, il admettait le pr\u00e9suppos\u00e9 des premiers philosophes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">grecs,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9suppos\u00e9 selon lequel l&rsquo;univers est l&rsquo;\u00catre purement et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simplement.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Mais pour nous qui savons que l&rsquo;univers se forme et se fane comme la fleur des champs,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">difficile<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">garder<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;id\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9toiles<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">divinit\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9chappent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0 la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">corruption,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pensait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Aristote.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savons<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9toiles,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">masse d&rsquo;hydrog\u00e8ne qui se transforme progressivement et irr\u00e9versiblement en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">h\u00e9lium&#8230;<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<h1 class=\"western\" align=\"justify\"><span lang=\"fr-FR\">II\u2014 <\/span><span lang=\"fr-FR\">Deuxi\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exemple<\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Les biochimistes et les biologistes \u00e9tudient ces grosses mol\u00e9cules qui entrent dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la constitution<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vivants<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simples<\/span> <span lang=\"fr-FR\">possibles,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">micro-organismes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">monocellulaires.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Ils analysent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">structure<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9antes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">leur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">composition.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Car<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont compos\u00e9es d&rsquo;autres mol\u00e9cules. L&rsquo;univers est une composition de compositions. Tout<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est composition, tout est information dans la nature, sauf la poussi\u00e8re qui r\u00e9sulte de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la d\u00e9composition.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savants<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9tudient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donc<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9antes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">constituent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vivants<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simples<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ils<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pensent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9ralement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vivants<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simples,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">premiers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vivants, sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">apparus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plan\u00e8te,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">y<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">environ<\/span> <span lang=\"fr-FR\">trois<\/span> <span lang=\"fr-FR\">milliards<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;ann\u00e9es<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">demi.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Ils<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9crivent les conditions physiques et chimiques qui \u00e9taient requises pour que ces mol\u00e9cules soient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">form\u00e9es, constitu\u00e9es. Ils nous retracent l&rsquo;histoire probable de la gen\u00e8se de ces mol\u00e9cules<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9antes.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Mais ces mol\u00e9cules g\u00e9antes, c&rsquo;est de l&rsquo;information. Les acides nucl\u00e9iques qui entrent dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la constitution<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">appelait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dernier<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">chromosomes,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">t\u00e9l\u00e9grammes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9ants<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">commandent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">construction<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vivant,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">monocellulaire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou pluricellulaire. Non seulement ces t\u00e9l\u00e9grammes g\u00e9ants commandent \u00e0 la construction<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un organisme pluricellulaire comme le papillon, ou l&rsquo;\u00e9l\u00e9phant, ou l&rsquo;homme, mais encore<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ils contiennent tous les renseignements requis pour commander au comportement, aux conduites<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de ces \u00eatres vivants : leur psychologie, leur sociologie et m\u00eame leur politique sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">programm\u00e9es, dans ces mol\u00e9cules g\u00e9antes qui portent l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Le <\/span><span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">pose <\/span><span lang=\"fr-FR\">est <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">comprendre <\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>l&rsquo;existence, <\/i><\/span><span lang=\"fr-FR\">l\u00e0 encore, de cette information g\u00e9n\u00e9tique qui appara\u00eet <\/span><span lang=\"fr-FR\">pour <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">premi\u00e8re fois <\/span><span lang=\"fr-FR\">il <\/span><span lang=\"fr-FR\">y a <\/span><span lang=\"fr-FR\">trois milliards d&rsquo;ann\u00e9es <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">demi <\/span><span lang=\"fr-FR\">environ sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notre plan\u00e8te.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Car<\/span> <span lang=\"fr-FR\">enfin,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avant,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;y<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">solaire,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ni<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">galaxie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ni,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus <\/span><span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9ralement,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">toujours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comport\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8mes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">solaires<\/span> <span lang=\"fr-FR\">capables<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">supporter <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00eatres vivants, <\/span><span lang=\"fr-FR\">car son <\/span><span lang=\"fr-FR\">histoire pass\u00e9e <\/span><span lang=\"fr-FR\">ne le <\/span><span lang=\"fr-FR\">permettait <\/span><span lang=\"fr-FR\">pas. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Lorsque <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">galaxies<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;\u00e9taient <\/span><span lang=\"fr-FR\">pas <\/span><span lang=\"fr-FR\">form\u00e9es, <\/span><span lang=\"fr-FR\">il <\/span><span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;y avait pas non plus <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8mes solaires <\/span><span lang=\"fr-FR\">pourvus <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">plan\u00e8tes suffisamment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fra\u00eeches <\/span><span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">supporter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">acides<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nucl\u00e9iques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">portent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ni<\/span> <span lang=\"fr-FR\">celle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des prot\u00e9ines.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">La<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biochimie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9culaire,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est-\u00e0-dire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fondamentale,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">part<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donn\u00e9 qu&rsquo;elle \u00e9tudie : <\/span><span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules g\u00e9antes <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">portent l&rsquo;information g\u00e9n\u00e9tique. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comment comprendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\"><i>l&rsquo;existence<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donn\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;\u00e9tudient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sciences<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimentales<\/span> <span lang=\"fr-FR\">?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Les <\/span><span lang=\"fr-FR\">biochimistes, <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">biologistes, <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">tant que tels, <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9pellent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">composition <\/span><span lang=\"fr-FR\">de ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules <\/span><span lang=\"fr-FR\">g\u00e9antes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9chiffrent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">leur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">message,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ils<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9chiffr\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">linguistique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">messages<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">trouvent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature<\/span> <span lang=\"fr-FR\">depuis<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quelques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">trois<\/span> <span lang=\"fr-FR\">milliards<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;ann\u00e9es.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">On<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">explique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les messages g\u00e9n\u00e9tiques <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">recopient eux-m\u00eames <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">transmettent <\/span><span lang=\"fr-FR\">leur <\/span><span lang=\"fr-FR\">information, <\/span><span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;interm\u00e9diaire d&rsquo;acides<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ribonucl\u00e9iques messagers, <\/span><span lang=\"fr-FR\">sur les <\/span><span lang=\"fr-FR\">cha\u00eenes <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">montages, <\/span><span lang=\"fr-FR\">les ribosomes,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lesquels<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;effectuent <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">composition des <\/span><span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules g\u00e9antes que sont les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">prot\u00e9ines.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Mais l&rsquo;existence m\u00eame <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">nature, <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers, <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui nous <\/span><span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fera comprendre?<\/span> <span lang=\"fr-FR\">On<\/span> <span lang=\"fr-FR\">voit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">reste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">traiter.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">C&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophique.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Les <\/span><span lang=\"fr-FR\">savants, comme <\/span><span lang=\"fr-FR\">vous <\/span><span lang=\"fr-FR\">savez, <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">partagent <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">plusieurs \u00e9coles <\/span><span lang=\"fr-FR\">pour <\/span><span lang=\"fr-FR\">r\u00e9pondre <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette question pos\u00e9e <\/span><span lang=\"fr-FR\">par <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information g\u00e9n\u00e9tique <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">nature. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Les <\/span><span lang=\"fr-FR\">uns pensent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9ternel<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">incr\u00e9\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quoi,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lui-m\u00eame,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour <\/span><span lang=\"fr-FR\">rendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">La<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Mati\u00e8re<\/span><span lang=\"fr-FR\"> \u00e9ternelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">incr\u00e9\u00e9e,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dit-on,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffisamment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">riche<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">propri\u00e9t\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">inconnues<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">expliquer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette gen\u00e8se <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules g\u00e9antes <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">portent <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information <\/span><span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">commande <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">construction <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00eatres vivants. <\/span><span lang=\"fr-FR\">C&rsquo;est la <\/span><span lang=\"fr-FR\">Mati\u00e8re \u00e9ternelle <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">incr\u00e9\u00e9e <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">produit, par <\/span><span lang=\"fr-FR\">ses<\/span> <span lang=\"fr-FR\">seules<\/span><span lang=\"fr-FR\"> ressources, tout ce qui appara\u00eet dans l&rsquo;univers. La Mati\u00e8re est donc, dans cette hypoth\u00e8se,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pourvue des propri\u00e9t\u00e9s <\/span><span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">physicien <\/span><span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;avait pas encore <\/span><span lang=\"fr-FR\">aper\u00e7ues. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Elle <\/span><span lang=\"fr-FR\">a la propri\u00e9t\u00e9 d&rsquo;inventer seule<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compositions originales, celles qui vont <\/span><span lang=\"fr-FR\">commander <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 la gen\u00e8se des <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00eatres <\/span><span lang=\"fr-FR\">vivants. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">faut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donc<\/span> <span lang=\"fr-FR\">admettre qu&rsquo;il <\/span><span lang=\"fr-FR\">y a <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">Mati\u00e8re quelque <\/span><span lang=\"fr-FR\">chose <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;analogue <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>Logos, <\/i><\/span><span lang=\"fr-FR\">une <\/span><span lang=\"fr-FR\">Pens\u00e9e immanente <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">Mati\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Nature.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">La<\/span> <span lang=\"fr-FR\"><i>Dialectique<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\"><i>de<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\"><i>la<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\"><i>Nature<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Engels<\/span> <span lang=\"fr-FR\">repose<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9suppos\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">latent.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">D&rsquo;autres savants r\u00e9pondent <\/span><span lang=\"fr-FR\">: <\/span><span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est <\/span><span lang=\"fr-FR\">impossible. <\/span><span lang=\"fr-FR\">La mati\u00e8re, c&rsquo;est ce qu&rsquo;\u00e9tudie la <\/span> <span lang=\"fr-FR\">physique. Pr\u00eater \u00e0 la mati\u00e8re des propri\u00e9t\u00e9s occultes, lui <\/span><span lang=\"fr-FR\">attribuer <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">capacit\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">de cr\u00e9er <\/span><span lang=\"fr-FR\">seule et par ses<\/span> <span lang=\"fr-FR\">propres<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ressources<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatres<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vivants<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pensants,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00eater<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">propri\u00e9t\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;aper\u00e7oit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">physicien.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mat\u00e9rialisme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">scientifique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;occultisme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">magie.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">expliquer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9mergence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">faire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">appel,<\/span><span lang=\"fr-FR\"> comme <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">anciens philosophes grecs, <\/span><span lang=\"fr-FR\">au <\/span><span lang=\"fr-FR\">hasard. <\/span><span lang=\"fr-FR\">La <\/span><span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re <\/span><span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;a <\/span><span lang=\"fr-FR\">aucune <\/span><span lang=\"fr-FR\">propri\u00e9t\u00e9 occulte, <\/span><span lang=\"fr-FR\">il <\/span><span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;y <\/span><span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas de<\/span> <span lang=\"fr-FR\"><i>Logos<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\">cach\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simplement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">atomes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">hasard<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">brassages,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">constituent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">complexes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">finalement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">certaines<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;entre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elles,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">choisies par la s\u00e9lection naturelle, s&rsquo;av\u00e8rent capables de commander \u00e0 la construction des \u00eatres vivants<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simples.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Un <\/span><span lang=\"fr-FR\">troisi\u00e8me <\/span><span lang=\"fr-FR\">groupe <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">savants rejette <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 la <\/span><span lang=\"fr-FR\">fois <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;explication propos\u00e9e <\/span><span lang=\"fr-FR\">par les <\/span><span lang=\"fr-FR\">premiers <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les seconds.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">impossible,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">disent-ils,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;attribuer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Mati\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">propri\u00e9t\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">occultes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">permettent d&rsquo;expliquer qu&rsquo;elle <\/span><span lang=\"fr-FR\">ait <\/span><span lang=\"fr-FR\">su <\/span><span lang=\"fr-FR\">cr\u00e9er seule <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00eatres vivants <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">pensants, <\/span><span lang=\"fr-FR\">car <\/span><span lang=\"fr-FR\">ce <\/span><span lang=\"fr-FR\">serait <\/span><span lang=\"fr-FR\">manifestement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lui attribuer un v\u00e9ritable <\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>Logos, <\/i><\/span><span lang=\"fr-FR\">un G\u00e9nie cr\u00e9ateur, que la physique ne d\u00e9couvre pas dans les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">atomes. Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">impossible<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;autre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">part<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;attribuer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">hasard<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">combinaisons<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">brassages<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la gen\u00e8se des mol\u00e9cules g\u00e9antes qui portent l&rsquo;information g\u00e9n\u00e9tique, et cela pour plusieurs<\/span> <span lang=\"fr-FR\">raisons. Les anciens philosophes grecs qui avaient propos\u00e9 cette hypoth\u00e8se se donnaient pour accord<\/span><span lang=\"fr-FR\">er<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9ternel,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">infini<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">temps<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;espace,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quantit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">infinie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mouvant dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">temps<\/span> <span lang=\"fr-FR\">infini.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">disposons<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ni<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">temps<\/span> <span lang=\"fr-FR\">infini,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ni<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quantit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">infinie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de mati\u00e8re pour faire jouer nos calculs des chances, et donc l&rsquo;explication par le hasard se casse le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nez au premier<\/span> <span lang=\"fr-FR\">calcul.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">La<\/span> <span lang=\"fr-FR\">position<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quelque<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peu<\/span> <span lang=\"fr-FR\">modifi\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">depuis<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">premi\u00e8res<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9riences<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Miller en 1952. Miller simulant les conditions physiques et chimiques de la terre primitive,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">telles que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">imagin\u00e9es<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Oparine,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">obtient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">laboratoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">certaines<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">bases<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">entrent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la composition des acides d\u00e9soxyribonucl\u00e9iques. Depuis, une arm\u00e9e de savants a obtenu<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en laboratoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">synth\u00e8ses<\/span> <span lang=\"fr-FR\">spontan\u00e9es<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;autres<\/span> <span lang=\"fr-FR\">bases<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aussi<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;acides<\/span> <span lang=\"fr-FR\">amin\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">entrent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la composition des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">prot\u00e9ines.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donc<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">hasard.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">C&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n\u00e9cessit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">inh\u00e9rente<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aux<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lois<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">porte celle-ci vers des structures<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9culaires.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Mais en fait le probl\u00e8me n&rsquo;est que repouss\u00e9. Car ces bases que l&rsquo;on obtient en laboratoire,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">acides<\/span> <span lang=\"fr-FR\">amin\u00e9s,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lettres<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;alphabet,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syllabes,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">encore<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mots. Toute<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">question<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savoir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comment,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avec<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mots,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">allez<\/span> <span lang=\"fr-FR\">obtenir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">t\u00e9l\u00e9gramme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui comporte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sens.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">On<\/span> <span lang=\"fr-FR\">obtient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">laboratoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">synth\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">spontan\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9l\u00e9ments,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lettres<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;alphabet<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mots.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fond<\/span> <span lang=\"fr-FR\">reste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">entier<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comment,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avec<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9l\u00e9ments,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la nature r\u00e9alise-t-elle des t\u00e9l\u00e9grammes qui ont un sens, des messages qui contiennent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information, et quelle information ! Tous les <\/span><span lang=\"fr-FR\">renseignements <\/span><span lang=\"fr-FR\">requis pour composer <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vivant,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avec<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ses<\/span> <span lang=\"fr-FR\">milliards<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cellules<\/span> <span lang=\"fr-FR\">diff\u00e9renci\u00e9es<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">travaillent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">concert,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">psychisme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">programm\u00e9&#8230;<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Apr\u00e8s les <\/span><span lang=\"fr-FR\">travaux <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">Miller <\/span><span lang=\"fr-FR\">et de <\/span><span lang=\"fr-FR\">ses <\/span><span lang=\"fr-FR\">successeurs, <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;origine <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">reste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donc entier. Comment comprendre l&rsquo;apparition dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers <\/span><span lang=\"fr-FR\">physique de cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">information g\u00e9n\u00e9tique qui n&rsquo;existait pas <\/span><span lang=\"fr-FR\">auparavant, <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui est <\/span><span lang=\"fr-FR\">capable <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">commander <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 la construction d&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatre vivant?<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Est-ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">seule,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ant\u00e9rieure,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">capable<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;expliquer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">seule<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;apparition<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouvelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<h1 class=\"western\" align=\"justify\"><span lang=\"fr-FR\">III \u2014 <\/span><span lang=\"fr-FR\">Troisi\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exemple : <\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>L&rsquo;augmentation <\/b><\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>de <\/b><\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>l&rsquo;information <\/b><\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>g\u00e9n\u00e9tique <\/b><\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>dans <\/b><\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>la<\/b><\/span><\/span><b> <\/b><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>nature,<\/b><\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b> au <\/b><\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>cours <\/b><\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>de <\/b><\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>l&rsquo;histoire <\/b><\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>naturelle <\/b><\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>des <\/b><\/span><\/span><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>esp\u00e8ces<\/b><\/span><\/span><b> <\/b><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\"><b>vivantes.<\/b><\/span><\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savons<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aujourd&rsquo;hui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avec<\/span> <span lang=\"fr-FR\">certitude<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Lamarck<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">devin\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">depuis<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9but<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">XIX<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e<\/span><\/span><\/sup> <span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">naturelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">esp\u00e8ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vivantes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9t\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simple<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">complexe.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">En<\/span> <span lang=\"fr-FR\">langage<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biochimique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cela<\/span> <span lang=\"fr-FR\">signifie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">augment\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quantit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qualit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">temps.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Cela<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mesure.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">messages<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tiques<\/span><span lang=\"fr-FR\"> des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">protozoaires<\/span> <span lang=\"fr-FR\">monocellulaires<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">petits,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">courts,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">messages<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tiques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9l\u00e9phant,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lion<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;homme.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du <\/span><span lang=\"fr-FR\">temps, les <\/span><span lang=\"fr-FR\">messages g\u00e9n\u00e9tiques augmentent <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">taille. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Au <\/span><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9but <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">vie, <\/span><span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffisait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;avoir <\/span><span lang=\"fr-FR\">des t\u00e9l\u00e9grammes capables <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">commander <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 la <\/span><span lang=\"fr-FR\">construction <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">micro-organismes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mono<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cellulaires. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Mais <\/span><span lang=\"fr-FR\">au <\/span><span lang=\"fr-FR\">cours <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire <\/span><span lang=\"fr-FR\">naturelle <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">esp\u00e8ces, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ont <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9t\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">invent\u00e9s <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">organes <\/span><span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8mes biologiques nouveaux, <\/span><span lang=\"fr-FR\">par <\/span><span lang=\"fr-FR\">exemple <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me <\/span><span lang=\"fr-FR\">nerveux et beaucoup d&rsquo;autres.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">construire un <\/span><span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me <\/span><span lang=\"fr-FR\">biologique nouveau, <\/span><span lang=\"fr-FR\">il <\/span><span lang=\"fr-FR\">faut des g\u00e8nes <\/span><span lang=\"fr-FR\">nouveaux, <\/span><span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est-\u00e0-dire <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">plans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">construction<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouveaux,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">in\u00e9dits.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mesure<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">organismes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">devenaient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span><span lang=\"fr-FR\"> complexes, <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">g\u00e8nes <\/span><span lang=\"fr-FR\">nouveaux <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus <\/span><span lang=\"fr-FR\">nombreux apparaissaient <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">messages<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tiques, c&rsquo;est-\u00e0-dire <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">fragments, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ou <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">chapitres <\/span><span lang=\"fr-FR\">nouveaux, <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9taient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">in\u00e9dits.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Comment comprendre <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">ces <\/span><span lang=\"fr-FR\">nouveaux <\/span><span lang=\"fr-FR\">chapitres g\u00e9n\u00e9tiques <\/span><span lang=\"fr-FR\">in\u00e9dits <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature, <\/span><span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est-\u00e0-dire <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">cr\u00e9ation d&rsquo;information nouvelle dans l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Telle <\/span><span lang=\"fr-FR\">est la <\/span><span lang=\"fr-FR\">question. <\/span><span lang=\"fr-FR\">C&rsquo;est <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">cette <\/span><span lang=\"fr-FR\">question fondamentale <\/span><span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">ram\u00e8ne aujourd&rsquo;hui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9volution<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">car<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9volution<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comprend<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;apparition<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cr\u00e9ation<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouveaux<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e8nes.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Si<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ph\u00e9notype<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">complexifie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9notype<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;enrichit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">information. Comment comprendre <\/span><span lang=\"fr-FR\">cet<\/span> <span lang=\"fr-FR\">enrichissement <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au <\/span><span lang=\"fr-FR\">cours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">temps,<\/span><span lang=\"fr-FR\"> enrichissement continu <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">m\u00eame acc\u00e9l\u00e9r\u00e9? <\/span><span lang=\"fr-FR\">Le <\/span><span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me fondamental <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9volution<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ramen\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sa<\/span> <span lang=\"fr-FR\">formule<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simple,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;origine<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouvelle <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">appara\u00eet constamment <\/span><span lang=\"fr-FR\">au <\/span><span lang=\"fr-FR\">cours <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire naturelle <\/span><span lang=\"fr-FR\">des esp\u00e8ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vivantes?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ainsi<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pos\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">essentiellement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">diff\u00e9rent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">celui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pose<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;apparition<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">vie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Terre,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est-\u00e0-dire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tout<\/span> <span lang=\"fr-FR\">premiers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">messages<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tiques.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cas,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il <\/span><span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;agit <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">comprendre <\/span><span lang=\"fr-FR\">une <\/span><span lang=\"fr-FR\">nouveaut\u00e9, une invention, une cr\u00e9ation in\u00e9dite, au d\u00e9but <\/span><span lang=\"fr-FR\">celle des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">premiers messages g\u00e9n\u00e9tiques <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">commandent <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 la <\/span><span lang=\"fr-FR\">construction <\/span><span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">micro-organismes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">monocellulaires d\u00e9pourvus d&rsquo;organes; <\/span><span lang=\"fr-FR\">puis<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;invention <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">nouveaux messages <\/span><span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tiques,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">nouveaux <\/span><span lang=\"fr-FR\">plans <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">construction, <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9sident <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 la <\/span><span lang=\"fr-FR\">formation d&rsquo;organes nouveaux <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;avaient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">jamais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exist\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8mes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologiques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouveaux,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">in\u00e9dits,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;esp\u00e8ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouvelles.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">C&rsquo;est <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">nouveaut\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00catre, <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">nouveaut\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information <\/span><span lang=\"fr-FR\">cr\u00e9atrice, <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">fait question.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Car l&rsquo;ancien<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouveau,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">car <\/span><span lang=\"fr-FR\">l<\/span><span lang=\"fr-FR\">e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouveau<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">riche<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que l&rsquo;ancien.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Comme vous <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">savez, <\/span><span lang=\"fr-FR\">l\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">encore, <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">savants, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de par le monde, se partagent en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plusieurs \u00e9coles.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">uns<\/span> <span lang=\"fr-FR\">font<\/span> <span lang=\"fr-FR\">appel,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tout<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">expliquer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;apparition<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">hasard,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ici<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">hasard<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mutations<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fortuites,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9cis\u00e9ment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aux<\/span> <span lang=\"fr-FR\">erreurs<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">copies<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">processus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;auto <\/span><span lang=\"fr-FR\">duplication<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;ADN.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">D&rsquo;autres<\/span> <span lang=\"fr-FR\">estiment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">explication<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">impossible<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">insens\u00e9e.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Ils<\/span> <span lang=\"fr-FR\">font remarquer <\/span><span lang=\"fr-FR\">que les erreurs de copie peuvent expliquer l&rsquo;entropie d&rsquo;un syst\u00e8me, <\/span><span lang=\"fr-FR\">mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">non <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;augmentation de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information, <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">cr\u00e9ation <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information. Pr\u00e9tendre expliquer <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">cr\u00e9ation<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;information g\u00e9n\u00e9tique <\/span><span lang=\"fr-FR\">par des <\/span><span lang=\"fr-FR\">erreurs <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">copie, c&rsquo;est <\/span><span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9tendre expliquer <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">croissance<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;information <\/span><span lang=\"fr-FR\">par <\/span><span lang=\"fr-FR\">la croissance de l&rsquo;entropie : c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">absurde.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Quoi <\/span><span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;il <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">soit <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">solution <\/span><span lang=\"fr-FR\">de ce <\/span><span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me, <\/span><span lang=\"fr-FR\">vous <\/span><span lang=\"fr-FR\">voyez qu&rsquo;un probl\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">in\u00e9vitable <\/span><span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;impose<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;intelligence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">humaine<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">propos<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">continu\u00e9e,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9volution<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouvelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cr\u00e9ation<\/span> <span lang=\"fr-FR\">continu\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouvelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9volution<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00eame,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">puisqu&rsquo;au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fond<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9volution<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;effectue<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;abord<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">niveau<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9notype,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est-\u00e0-dire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">niveau<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">construction.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Comment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comprendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">commencement,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouvelle information, qui n&rsquo;existait pas auparavant? Le plan de <\/span><span lang=\"fr-FR\">construction <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">tel<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tel<\/span> <span lang=\"fr-FR\">groupe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">zoologique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;existait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">auparavant?<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Telle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">question.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Pr\u00e9tendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">expliquer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cr\u00e9ation<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouveau<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plan<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">construction<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9side<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">formation d&rsquo;un <\/span><span lang=\"fr-FR\">organe nouveau, <\/span><span lang=\"fr-FR\">par des <\/span><span lang=\"fr-FR\">erreurs <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">copie portant <\/span><span lang=\"fr-FR\">sur un <\/span><span lang=\"fr-FR\">plan <\/span><span lang=\"fr-FR\">ancien, <\/span><span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">message<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ant\u00e9rieur, <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus pauvre <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">information <\/span><span lang=\"fr-FR\">parait <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus absurde <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 un <\/span><span lang=\"fr-FR\">nombre toujours <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">grand<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">biologistes, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">zoologistes <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">pal\u00e9ontologistes, <\/span><span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est-\u00e0-dire <\/span><span lang=\"fr-FR\">ceux qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9tudient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9volution, <\/span><span lang=\"fr-FR\">comment <\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>de fait <\/i><\/span><span lang=\"fr-FR\">elle s&rsquo;est r\u00e9alis\u00e9e ; de m\u00eame qu&rsquo;il parait assez <\/span><span lang=\"fr-FR\">absurde <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9tendre rendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du <\/span><span lang=\"fr-FR\">plan <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">construction <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la fus\u00e9e <\/span><span lang=\"fr-FR\">capable d&rsquo;aller <\/span><span lang=\"fr-FR\">sur <\/span><span lang=\"fr-FR\">V\u00e9nus <\/span><span lang=\"fr-FR\">ou <\/span><span lang=\"fr-FR\">Mars, <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">assurant <\/span><span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">ce <\/span><span lang=\"fr-FR\">plan<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;est <\/span><span lang=\"fr-FR\">produit <\/span><span lang=\"fr-FR\">par <\/span><span lang=\"fr-FR\">simples erreurs <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">copie ajout\u00e9es <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">unes <\/span><span lang=\"fr-FR\">aux <\/span><span lang=\"fr-FR\">autres <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">s\u00e9lectionn\u00e9es autant <\/span><span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">voudra <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">partir <\/span><span lang=\"fr-FR\">du <\/span><span lang=\"fr-FR\">plan <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">brouette. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Nous <\/span><span lang=\"fr-FR\">savons <\/span><span lang=\"fr-FR\">que dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience humaine <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">nouveau<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plan <\/span><span lang=\"fr-FR\">de construction, une nouvelle invention, est toujours le fruit d&rsquo;une intelligence g\u00e9niale, et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">jamais d&rsquo;erreurs de copie. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Les <\/span><span lang=\"fr-FR\">erreurs <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">copie, encore une fois, <\/span><span lang=\"fr-FR\">expliquent, <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">transmission<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">messages <\/span><span lang=\"fr-FR\">ou des <\/span><span lang=\"fr-FR\">manuscrits, <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">diminution<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;information, c&rsquo;est-\u00e0-dire l&rsquo;augmentation<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;entropie, mais jamais la cr\u00e9ation<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;information.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">La<\/span> <span lang=\"fr-FR\">science,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;occurrence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">zoologie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">toutes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">disciplines<\/span> <span lang=\"fr-FR\">annexes,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">porte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sur <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">objet, ici <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00eatre vivant, <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">message <\/span><span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">constitue <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">vivant. Une <\/span><span lang=\"fr-FR\">science<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimentale<\/span><span lang=\"fr-FR\"> comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">part<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donn\u00e9.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00eame<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cet<\/span> <span lang=\"fr-FR\">objet,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donn\u00e9,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comprendre <\/span><span lang=\"fr-FR\">? <\/span><span lang=\"fr-FR\">Ce <\/span><span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est pas <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">biologie <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">tant <\/span><span lang=\"fr-FR\">que telle <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">peut r\u00e9pondre <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">cette question, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00eame <\/span><span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;astrophysique <\/span><span lang=\"fr-FR\">ne peut pas <\/span><span lang=\"fr-FR\">r\u00e9pondre <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 la <\/span><span lang=\"fr-FR\">question <\/span><span lang=\"fr-FR\">pos\u00e9e <\/span><span lang=\"fr-FR\">par <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence m\u00eame <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fois<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouveau<\/span> <span lang=\"fr-FR\">message<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">existe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">appara\u00eet,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">naturelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">esp\u00e8ces,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">biologiste, <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">zoologiste, <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">biochimiste, <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9tudient, <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">connaissent. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Mais <\/span><span lang=\"fr-FR\">comment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comprendre<\/span><span lang=\"fr-FR\"> l&rsquo;existence m\u00eame, l&rsquo;apparition, le surgissement, de ce <\/span><span lang=\"fr-FR\">nouveau message g\u00e9n\u00e9tique <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;existait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">auparavant?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologiste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fort<\/span> <span lang=\"fr-FR\">bien,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9sire,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aborder<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">question.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">alors<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne <\/span><span lang=\"fr-FR\">fait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologie.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">entreprend<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">analyse<\/span> <span lang=\"fr-FR\">portant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;objet<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">analyse,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">toujours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">appel\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophique.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Mais,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">encore<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fois,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">si<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">terme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ennuie, <\/span><span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pouvez<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">laisser<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tomber,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">garder<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simplement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">terme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;analyse<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">analyse<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationnelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">requise <\/span><span lang=\"fr-FR\">pour <\/span><span lang=\"fr-FR\">comprendre l&rsquo;existence <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un nouveau <\/span><span lang=\"fr-FR\">message <\/span><span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui est <\/span><span lang=\"fr-FR\">apparu <\/span><span lang=\"fr-FR\">au <\/span><span lang=\"fr-FR\">cours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du <\/span><span lang=\"fr-FR\">temps.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<h1 class=\"western\" align=\"justify\"><span lang=\"fr-FR\">IV\u2014<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Quatri\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dernier<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exemple :<\/span> <span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;apparition de l&rsquo;Homme<\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">y<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quelques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dizaines<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">milliers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;ann\u00e9es<\/span> <span lang=\"fr-FR\">appara\u00eet<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">terme,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9volution, un \u00eatre qui est <\/span><span lang=\"fr-FR\">capable <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">penser <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">monde, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de se <\/span><span lang=\"fr-FR\">poser des <\/span><span lang=\"fr-FR\">questions <\/span><span lang=\"fr-FR\">sur <\/span><span lang=\"fr-FR\">lui-m\u00eame <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">poser,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9cis\u00e9ment,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">questions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophiques,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;int\u00e9resser<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">v\u00e9rit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">science<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elles-m\u00eames, <\/span><span lang=\"fr-FR\">et \u00e0 la <\/span><span lang=\"fr-FR\">beaut\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">pour <\/span><span lang=\"fr-FR\">elle-m\u00eame. Cet <\/span><span lang=\"fr-FR\">animal, pourvu <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">quelque <\/span><span lang=\"fr-FR\">cent <\/span><span lang=\"fr-FR\">milliards<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">neurones, <\/span><span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;Homme. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Nous <\/span><span lang=\"fr-FR\">laisserons <\/span><span lang=\"fr-FR\">ici <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">c\u00f4t\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">questions <\/span><span lang=\"fr-FR\">relevant de la pal\u00e9ontologie :<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quelles \u00e9tapes s&rsquo;est effectu\u00e9e la gen\u00e8se de l&rsquo;Homme. Le fait est qu&rsquo;un \u00eatre existe aujourd&rsquo;hui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans notre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">solaire,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">capable<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">penser<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">monde<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">penser<\/span> <span lang=\"fr-FR\">soi-m\u00eame,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">capable<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">connaissance r\u00e9fl\u00e9chie. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">animaux <\/span><span lang=\"fr-FR\">aussi sont <\/span><span lang=\"fr-FR\">capables <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">connaissance, d&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mani\u00e8re<\/span><span lang=\"fr-FR\"> proportionnelle \u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">leur <\/span><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9veloppement neurophysiologique. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Mais prenons <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;animal le plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9velopp\u00e9 \u00e0 cet \u00e9gard, le dernier paru, <\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>l\u2019Homo<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\"><i>sapiens.<\/i><\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Une <\/span><span lang=\"fr-FR\">question <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">pose <\/span><span lang=\"fr-FR\">aussit\u00f4t. S&rsquo;il <\/span><span lang=\"fr-FR\">est <\/span><span lang=\"fr-FR\">vrai <\/span><span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;il <\/span><span lang=\"fr-FR\">y a dix ou <\/span><span lang=\"fr-FR\">quinze milliards<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;ann\u00e9es \u00e9tait mati\u00e8re, <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re qu&rsquo;\u00e9tudie <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">physicien, <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re relativement <\/span><span lang=\"fr-FR\">simple, comment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comprendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">terme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">actuel<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">soit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">apparu<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">capable<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">connaissance?<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Car<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avez<\/span> <span lang=\"fr-FR\">beau<\/span> <span lang=\"fr-FR\">faire,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ajouter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">atome<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">atome,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aussi<\/span> <span lang=\"fr-FR\">grand<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nombre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">voudrez, <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une mani\u00e8re <\/span><span lang=\"fr-FR\">aussi <\/span><span lang=\"fr-FR\">compliqu\u00e9e <\/span><span lang=\"fr-FR\">que vous <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">voudrez, <\/span><span lang=\"fr-FR\">vous n&rsquo;en tirerez jamais <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">acte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">connaissance,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">acte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tirerez<\/span> <span lang=\"fr-FR\">jamais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;esprit,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cela<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">autre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ordre.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Cet<\/span> <span lang=\"fr-FR\">argument<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">moi.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mat\u00e9rialiste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suspect<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cl\u00e9ricalisme <\/span><span lang=\"fr-FR\">: <\/span><span lang=\"fr-FR\">Denis Diderot, <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans une <\/span><span lang=\"fr-FR\">lettre <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 sa <\/span><span lang=\"fr-FR\">gentille <\/span><span lang=\"fr-FR\">amie <\/span><span lang=\"fr-FR\">Sophie Voilant <\/span><span lang=\"fr-FR\">et aussi dans le<\/span> <span lang=\"fr-FR\"><i>R\u00eave de d&rsquo;Alembert.<\/i><\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Cela<\/span> <span lang=\"fr-FR\">signifie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">clair<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tirer,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span><span lang=\"fr-FR\"> faire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sortir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;esprit,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re, <\/span><span lang=\"fr-FR\">si la <\/span><span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re <\/span><span lang=\"fr-FR\">est bien ce <\/span><span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;\u00e9tudie <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">physicien. <\/span><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;acte de connaissance est irr\u00e9ductible<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0 un ensemble de choses. On ne peut pas tirer <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;acte <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">connaissance, <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;acte et la vie de la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un ensemble d&rsquo;atomes, aussi grand <\/span><span lang=\"fr-FR\">soit-il, parce <\/span><span lang=\"fr-FR\">que l&rsquo;acte <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e n&rsquo;\u00e9tait <\/span><span lang=\"fr-FR\">pas dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cet<\/span><span lang=\"fr-FR\"> ensemble <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;atomes, <\/span><span lang=\"fr-FR\">aussi <\/span><span lang=\"fr-FR\">grand, aussi nombreux<\/span> <span lang=\"fr-FR\">soit-il.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">C&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quelque<\/span> <span lang=\"fr-FR\">chose<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouveau<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;irr\u00e9ductible<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">apparu<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Comment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comprendre l&rsquo;existence d&rsquo;un \u00eatre <\/span><span lang=\"fr-FR\">capable <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">connaissance, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de r\u00e9flexion, au terme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">actuel<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;histoire de l&rsquo;univers et de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re, <\/span><span lang=\"fr-FR\">alors qu&rsquo;au <\/span><span lang=\"fr-FR\">commencement <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers <\/span><span lang=\"fr-FR\">et de l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de la mati\u00e8re, il n&rsquo;y avait pas d&rsquo;\u00eatre pensant <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers? Comment comprendre <\/span><span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouveaut\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">soit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">apparue<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">alors<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouveaut\u00e9,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;\u00e9tait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas contenue dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re d&rsquo;autrefois, dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9c\u00e9dait <\/span><span lang=\"fr-FR\">? <\/span><span lang=\"fr-FR\">Telle <\/span><span lang=\"fr-FR\">est la <\/span><span lang=\"fr-FR\">question. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ici <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">explications <\/span><span lang=\"fr-FR\">par le hasard <\/span><span lang=\"fr-FR\">ne <\/span><span lang=\"fr-FR\">sont m\u00eame plus tent\u00e9es, car elles sont <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9videmment inop\u00e9rantes.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Par <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">hasard prodigieux <\/span><span lang=\"fr-FR\">on <\/span><span lang=\"fr-FR\">peut bien <\/span><span lang=\"fr-FR\">expliquer l&rsquo;arrangement <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">caract\u00e8res d&rsquo;imprimerie, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">encore d&rsquo;atomes <\/span><span lang=\"fr-FR\">et de <\/span><span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Mais <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;arrangement des atomes mat\u00e9riels <\/span><span lang=\"fr-FR\">et des <\/span><span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;explique<\/span><span lang=\"fr-FR\"> toujours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">capable<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">connaissance.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Cela<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">autre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ordre.<\/span><span lang=\"fr-FR\"> Le <\/span><span lang=\"fr-FR\">psychologue, <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">neurophysiologiste, <\/span><span lang=\"fr-FR\">vont <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9tudier <\/span><span lang=\"fr-FR\">cet \u00eatre <\/span><span lang=\"fr-FR\">capable <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e, <\/span><span lang=\"fr-FR\">sous toutes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ses <\/span><span lang=\"fr-FR\">coutures. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Par <\/span><span lang=\"fr-FR\">exemple <\/span><span lang=\"fr-FR\">on va <\/span><span lang=\"fr-FR\">explorer <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">structure <\/span><span lang=\"fr-FR\">hautement complexe <\/span><span lang=\"fr-FR\">du <\/span><span lang=\"fr-FR\">cerveau, <\/span><span lang=\"fr-FR\">avec ses<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">milliards <\/span><span lang=\"fr-FR\">de cellules nerveuses. Mais l&rsquo;existence m\u00eame de cette information qui constitue<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cerveau, qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;expliquera? <\/span><span lang=\"fr-FR\">Et <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information g\u00e9n\u00e9tique contenue <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">t\u00eate<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du spermatozo\u00efde<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">noyau<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;ovule,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">masse<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quelque<\/span> <span lang=\"fr-FR\">millioni\u00e8mes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">milligramme, cette information g\u00e9n\u00e9tique <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">commande <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 la construction de cet \u00eatre dont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cerveau est pourvu <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">cent milliards <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">neurones avec leurs <\/span><span lang=\"fr-FR\">interconnexions, <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">expliquera<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence m\u00eame de cette nouvelle information g\u00e9n\u00e9tique apparue il y a relativement peu <\/span> <span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">temps dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers? <\/span><span lang=\"fr-FR\">Cet \u00eatre <\/span><span lang=\"fr-FR\">est <\/span><span lang=\"fr-FR\">capable <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">connaissance. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">expliquera <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une<\/span><span lang=\"fr-FR\"> information <\/span><span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique capable <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">commander <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 la <\/span><span lang=\"fr-FR\">construction <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00eatre <\/span><span lang=\"fr-FR\">capable <\/span><span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">connaissance r\u00e9fl\u00e9chie? Est-ce <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;autrefois <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">suffit <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">rendre compte <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">cette nouvelle <\/span><span lang=\"fr-FR\">information?<\/span> <span lang=\"fr-FR\">La mati\u00e8re par elle-m\u00eame suffit-elle \u00e0 rendre compte de l&rsquo;information dans laquelle elle est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">int\u00e9gr\u00e9e?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Les atomes qu&rsquo;\u00e9tudie la physique suffisent-ils <\/span><span lang=\"fr-FR\">par eux-m\u00eames <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">rendre <\/span><span lang=\"fr-FR\">compte <\/span><span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">message<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique inscrit <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules g\u00e9antes compos\u00e9es <\/span><span lang=\"fr-FR\">avec des <\/span><span lang=\"fr-FR\">atomes de carbone,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;hydrog\u00e8ne, d&rsquo;oxyg\u00e8ne,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;azote,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quelques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">autres<\/span> <span lang=\"fr-FR\">encore?<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">caract\u00e8res<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;imprimerie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffisent-ils<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compte <\/span><span lang=\"fr-FR\">du <\/span><span lang=\"fr-FR\">message <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui est <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9crit <\/span><span lang=\"fr-FR\">avec<\/span> <span lang=\"fr-FR\">eux?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">La<\/span> <span lang=\"fr-FR\">multiplicit\u00e9,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">multiplicit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quelconque,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peut-elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">jamais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffire,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elle-m\u00eame,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rendre compte <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une composition, d&rsquo;une composition signifiante, qui porte <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">message?<\/span> <span lang=\"fr-FR\">D&rsquo;autant <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus que, nous <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">savons aujourd&rsquo;hui, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">science <\/span><span lang=\"fr-FR\">certaine <\/span><span lang=\"fr-FR\">: <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">message<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique quelconque,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exemple<\/span> <span lang=\"fr-FR\">celui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;homme,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">atomes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">entrent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sa<\/span> <span lang=\"fr-FR\">constitution<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont constamment <\/span><span lang=\"fr-FR\">chang\u00e9s, renouvel\u00e9s. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Ce qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">subsiste seul, c&rsquo;est <\/span><span lang=\"fr-FR\">le message lui-m\u00eame. C&rsquo;est comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">si, lorsque vous lisez <\/span><span lang=\"fr-FR\">votre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">journal,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">caract\u00e8res d&rsquo;imprimerie <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9taient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">constamment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">chang\u00e9s,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">renouvel\u00e9s;<\/span> <span lang=\"fr-FR\">seuls<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mots,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">phrases,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">message,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sens<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">phrase<\/span> <span lang=\"fr-FR\">subsisteraient,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">supports mat\u00e9riels <\/span><span lang=\"fr-FR\">seraient chang\u00e9s sans arr\u00eat&#8230; Les atomes multiples, <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">toute hypoth\u00e8se, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peuvent pas <\/span><span lang=\"fr-FR\">suffire <\/span><span lang=\"fr-FR\">par <\/span><span lang=\"fr-FR\">eux-m\u00eames \u00e0 rendre compte de l&rsquo;existence d&rsquo;une <\/span><span lang=\"fr-FR\">substance, <\/span><span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est-\u00e0-dire <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;un \u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">subsiste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">renouvelant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">constamment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">atomes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">multiples<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">int\u00e8gre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">informe.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">si<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cet<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">psychisme,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cas,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">degr\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">divers,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatres<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vivants,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">encore<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9vident<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">multiple<\/span> <span lang=\"fr-FR\">int\u00e9gr\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">substance<\/span> <span lang=\"fr-FR\">consciente<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">int\u00e8gre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">multiplicit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mat\u00e9rielle,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">laquelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">constamment chang\u00e9e.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">La<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re<\/span><span lang=\"fr-FR\"> inform\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elle-m\u00eame<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;existence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">celui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;informe.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">traiter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">correctement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pos\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;apparition<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;apparition <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">tous les \u00eatres vivants <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">finalement <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;apparition de l&rsquo;Homme, il faut aller jusqu&rsquo;\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">faire l&rsquo;analyse<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">substance<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">informe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">multiple<\/span> <span lang=\"fr-FR\">toujours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">changeante. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Voil\u00e0 donc quelques <\/span><span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;imposent <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;intelligence <\/span><span lang=\"fr-FR\">humaine <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">partir <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9alit\u00e9 objective,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tout<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;y<\/span> <span lang=\"fr-FR\">trouve,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;Homme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">y<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compris,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sciences<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimentales, <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">tant que telles, sont <\/span><span lang=\"fr-FR\">incapables <\/span><span lang=\"fr-FR\">de traiter, parce que ce n&rsquo;est pas leur objet.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">manque<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donc<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">discipline<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sp\u00e9ciale<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">traiter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">C&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">celle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">depuis<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Aristote<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au moins, <\/span><span lang=\"fr-FR\">on a coutume d&rsquo;appeler<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophie.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">J&rsquo;appelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donc<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u2014<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pouvez<\/span> <span lang=\"fr-FR\">parfaitement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">choisir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">autre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">terme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">si<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous <\/span><span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9f\u00e9rez,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cela<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aucune<\/span> <span lang=\"fr-FR\">esp\u00e8ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;importance<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u2014<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;analyse<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationnelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span><span lang=\"fr-FR\"> s&rsquo;imposent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;intelligence <\/span><span lang=\"fr-FR\">humaine <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">partir <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">r\u00e9alit\u00e9 objective, <\/span><span lang=\"fr-FR\">scientifiquement explor\u00e9e, et que <\/span><span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sciences<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimentales, <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">tant que <\/span><span lang=\"fr-FR\">telles, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ne <\/span><span lang=\"fr-FR\">sont pas <\/span><span lang=\"fr-FR\">en mesure de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">traiter.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Bon,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">direz-vous,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">(en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">supposant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">consid\u00e9riez<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">corrects<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exemples<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">je <\/span><span lang=\"fr-FR\">vous <\/span><span lang=\"fr-FR\">ai <\/span><span lang=\"fr-FR\">propos\u00e9s) <\/span><span lang=\"fr-FR\">admettons <\/span><span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;il existe des <\/span><span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;imposent <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;intelligence humaine<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">partir <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">r\u00e9alit\u00e9 objective <\/span><span lang=\"fr-FR\">que les <\/span><span lang=\"fr-FR\">sciences <\/span><span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimentales explorent, <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">ni <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;astrophysique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ni <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">physique, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ni la <\/span><span lang=\"fr-FR\">chimie, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ni la <\/span><span lang=\"fr-FR\">biochimie, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ni <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">biologie, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ni la <\/span><span lang=\"fr-FR\">zoologie, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ni la <\/span><span lang=\"fr-FR\">pal\u00e9ontologie, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ni<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">neurophysiologie, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ni la <\/span><span lang=\"fr-FR\">psychologie exp\u00e9rimentale <\/span><span lang=\"fr-FR\">ne <\/span><span lang=\"fr-FR\">peuvent <\/span><span lang=\"fr-FR\">traiter, parce que ce n&rsquo;est pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">leur objet.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fait-on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">traiter?<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Est-il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">seulement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">possible<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">traiter?<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u2014<\/span> <span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;analyse<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tout<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simplement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;analyse<\/span> <span lang=\"fr-FR\">logique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9el,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">jusqu&rsquo;au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">bout.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sorcier.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;agit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">faire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">appel<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">puissances<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mystiques,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">facult\u00e9s <\/span><span lang=\"fr-FR\">transcendantes d&rsquo;intuition, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ni \u00e0 des <\/span><span lang=\"fr-FR\">facult\u00e9s esth\u00e9tiques. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Il <\/span><span lang=\"fr-FR\">suffit tout simplement <\/span><span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">raisonner correctement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9el,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tel<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sciences<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimentales<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">font<\/span> <span lang=\"fr-FR\">conna\u00eetre.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Deux <\/span><span lang=\"fr-FR\">conditions <\/span><span lang=\"fr-FR\">sont donc <\/span><span lang=\"fr-FR\">requises <\/span><span lang=\"fr-FR\">pour <\/span><span lang=\"fr-FR\">entreprendre <\/span><span lang=\"fr-FR\">ces <\/span><span lang=\"fr-FR\">analyses <\/span><span lang=\"fr-FR\">: se <\/span><span lang=\"fr-FR\">mettre <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9cole<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">sciences exp\u00e9rimentales pour apprendre <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">conna\u00eetre <\/span><span lang=\"fr-FR\">ce qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">est, <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">raisonner <\/span><span lang=\"fr-FR\">correctement,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">commettre trop de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">paralogismes.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;univers <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9couvre <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">nous, depuis <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9but <\/span><span lang=\"fr-FR\">du <\/span><span lang=\"fr-FR\">XX<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e <\/span><\/span><\/sup><span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle, comme <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">processus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9volutif<\/span> <span lang=\"fr-FR\">irr\u00e9versible, <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">porte <\/span><span lang=\"fr-FR\">la mati\u00e8re vers des degr\u00e9s de complication ou de <\/span><span lang=\"fr-FR\">complexit\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus <\/span><span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">grands. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Comme vous <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">savez, <\/span><span lang=\"fr-FR\">il <\/span><span lang=\"fr-FR\">existe une <\/span><span lang=\"fr-FR\">histoire <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re. <\/span><span lang=\"fr-FR\">La <\/span><span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus simple <\/span><span lang=\"fr-FR\">est <\/span> <span lang=\"fr-FR\">aussi <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus <\/span><span lang=\"fr-FR\">ancienne. <\/span><span lang=\"fr-FR\">La plus <\/span><span lang=\"fr-FR\">complexe <\/span><span lang=\"fr-FR\">est <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus <\/span><span lang=\"fr-FR\">r\u00e9cente. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Le <\/span><span lang=\"fr-FR\">tableau p\u00e9riodique <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9l\u00e9ments<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de Mendele\u00efev<\/span> <span lang=\"fr-FR\">doit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">perspective<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">historique.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">En <\/span><span lang=\"fr-FR\">physique, <\/span><span lang=\"fr-FR\">on <\/span><span lang=\"fr-FR\">conna\u00eet <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">gros une <\/span><span lang=\"fr-FR\">bonne <\/span><span lang=\"fr-FR\">centaine d&rsquo;esp\u00e8ces d&rsquo;atomes, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">complexit\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">croissante,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">form\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Mais sur les <\/span><span lang=\"fr-FR\">obscures plan\u00e8tes, <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">composition <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re s&rsquo;est poursuivie <\/span><span lang=\"fr-FR\">par <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span><span lang=\"fr-FR\"> grosses<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9cules.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">L\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">encore,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nombre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">esp\u00e8ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compos\u00e9es<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ind\u00e9fini.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00eame <\/span><span lang=\"fr-FR\">relativement <\/span><span lang=\"fr-FR\">petit : cinq bases <\/span><span lang=\"fr-FR\">pour <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">composition <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">acides <\/span><span lang=\"fr-FR\">nucl\u00e9iques, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ADN <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">ARN <\/span><span lang=\"fr-FR\">;<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une vingtaine<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;acides<\/span> <span lang=\"fr-FR\">amin\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">composition<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">toutes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">prot\u00e9ines.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Toute<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">depuis <\/span><span lang=\"fr-FR\">ses <\/span><span lang=\"fr-FR\">origines <\/span><span lang=\"fr-FR\">jusqu&rsquo;aujourd&rsquo;hui, <\/span><span lang=\"fr-FR\">va <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00eatre \u00e9crite, compos\u00e9e, avec ces <\/span><span lang=\"fr-FR\">cinq bases <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">ces <\/span><span lang=\"fr-FR\">vingt<\/span> <span lang=\"fr-FR\">acides<\/span><span lang=\"fr-FR\"> amin\u00e9s,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dispos\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">certain<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ordre,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tout<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lettres<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nos<\/span> <span lang=\"fr-FR\">alphabets.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nombre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">groupes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">zoologiques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">invent\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">naturelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">esp\u00e8ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est <\/span><span lang=\"fr-FR\">pas non plus <\/span><span lang=\"fr-FR\">infini. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Les <\/span><span lang=\"fr-FR\">esp\u00e8ces <\/span><span lang=\"fr-FR\">vivantes <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">comptent <\/span><span lang=\"fr-FR\">par <\/span><span lang=\"fr-FR\">millions, <\/span><span lang=\"fr-FR\">mais les <\/span><span lang=\"fr-FR\">principaux<\/span> <span lang=\"fr-FR\">types<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologiques <\/span><span lang=\"fr-FR\">sont <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">petit nombre. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Les grandes inventions biologiques sont <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">nombre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">restreint.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Aux<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compositions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;\u00e9tudie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">physique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u2014<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">centaine<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;esp\u00e8ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u2014<\/span> <span lang=\"fr-FR\">succ\u00e8de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donc<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">composition<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9culaire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">relaie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9c\u00e9dentes.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;invention<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">grandes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">structures<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9culaires<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">type<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s\u00e9mantique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;\u00e9tudie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biochimie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">relay\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">autre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">invention <\/span><span lang=\"fr-FR\">que les <\/span><span lang=\"fr-FR\">zoologistes appellent l&rsquo;\u00e9volution <\/span><span lang=\"fr-FR\">biologique. Et les zoologistes ont remarqu\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire naturelle des esp\u00e8ces, on observe encore cette <\/span><span lang=\"fr-FR\">loi des <\/span><span lang=\"fr-FR\">relais <\/span><span lang=\"fr-FR\">: <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">groupes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">zoologiques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">succ\u00e8dent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plan\u00e8te<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;ils<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">relayaient.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Leurs<\/span> <span lang=\"fr-FR\">empires<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;\u00e9croulent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">relay\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span><span lang=\"fr-FR\"> d&rsquo;autres. <\/span><span lang=\"fr-FR\">L&#8217;empire <\/span><span lang=\"fr-FR\">des grands <\/span><span lang=\"fr-FR\">dinosauriens <\/span><span lang=\"fr-FR\">a <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9t\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">relay\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">par celui des <\/span><span lang=\"fr-FR\">mammif\u00e8res. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">groupes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">zoologiques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">naissent,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9veloppent,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">puis<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9clinent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">laissent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quelques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">restes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont comme <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">fossiles vivants. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Nous <\/span><span lang=\"fr-FR\">sommes entour\u00e9s <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">ces <\/span><span lang=\"fr-FR\">fossiles <\/span><span lang=\"fr-FR\">vivants <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">nous permettent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de reconstituer l&rsquo;histoire <\/span><span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00e9volution.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">La<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cr\u00e9ation<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature<\/span> <span lang=\"fr-FR\">proc\u00e8de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donc<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9tapes,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">paliers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9tages<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">compositions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">int\u00e8grent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compositions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ant\u00e9rieures.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compositions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">anciennes,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">primitives,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9truites,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">int\u00e9gr\u00e9es<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">utilis\u00e9es<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compositions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ult\u00e9rieures<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">complexes.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compositions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">physiques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">utilis\u00e9es<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compositions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mol\u00e9culaires,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compositions mol\u00e9culaires <\/span><span lang=\"fr-FR\">sont <\/span><span lang=\"fr-FR\">utilis\u00e9es <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans les compositions cellulaires. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Les <\/span><span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9ticiens<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous <\/span><span lang=\"fr-FR\">enseignent <\/span><span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">messages g\u00e9n\u00e9tiques <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;Homme <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">trouvent <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">chapitres <\/span><span lang=\"fr-FR\">entiers qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ont <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9t\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compos\u00e9s<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">y<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">centaines<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">millions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;ann\u00e9es.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Quoiqu&rsquo;il <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">soit <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">tout cela, une chose est d\u00e9sormais certaine, c&rsquo;est <\/span><span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire <\/span><span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers, l&rsquo;histoire <\/span><span lang=\"fr-FR\">de la <\/span><span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re, <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9sentent maintenant <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">nous comme l&rsquo;histoire <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">composition continu\u00e9e,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">va<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">formes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simples<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aux<\/span> <span lang=\"fr-FR\">formes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">complexes,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mati\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">relativement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simple,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;hydrog\u00e8ne <\/span><span lang=\"fr-FR\">et les <\/span><span lang=\"fr-FR\">traces d&rsquo;h\u00e9lium <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">constituaient <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers <\/span><span lang=\"fr-FR\">il <\/span><span lang=\"fr-FR\">y a <\/span><span lang=\"fr-FR\">quelque quinze milliards d&rsquo;ann\u00e9es,<\/span><span lang=\"fr-FR\"> \u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">complexe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">connaissons<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;aujourd&rsquo;hui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cerveau<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;Homme,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avec<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ses<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">milliards<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cellules<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nerveuses<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">leurs<\/span> <span lang=\"fr-FR\">interconnexions.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se pr\u00e9sente<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">composition<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">va<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simple<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">complexe.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cours du temps, l&rsquo;information augmente d&rsquo;une mani\u00e8re constante et elle augmente m\u00eame d&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mani\u00e8re acc\u00e9l\u00e9r\u00e9e.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">si<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mettez<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">axe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">temps<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;autre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nombre des grands groupes zoologiques invent\u00e9s, vous constatez que l&rsquo;\u00e9volution biologique est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">acc\u00e9l\u00e9r\u00e9e. La<\/span> <span lang=\"fr-FR\">croissance<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">g\u00e9n\u00e9tique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">donc<\/span> <span lang=\"fr-FR\">acc\u00e9l\u00e9r\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aussi.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Telle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">structure<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;impose<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9sormais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">structure<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">On<\/span> <span lang=\"fr-FR\">part<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la mati\u00e8re relativement simple, c&rsquo;est-\u00e0-dire de compositions relativement simples, celles<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui constituent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;hydrog\u00e8ne,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aboutit,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quelque<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vingt<\/span> <span lang=\"fr-FR\">milliards<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;ann\u00e9es,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">capable<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e et de connaissance.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;univers est donc un syst\u00e8me \u00e9volutif, \u00e9pig\u00e9n\u00e9tique, et non pr\u00e9form\u00e9 dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lequel l&rsquo;information augmente constamment ; et \u00e0 aucun moment de son histoire l&rsquo;univers ne suffit, \u00e0 <\/span> <span lang=\"fr-FR\">lui tout seul ou par lui-m\u00eame, \u00e0 rendre compte de cette nouveaut\u00e9 d&rsquo;information qui surgit en lui,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de ce suppl\u00e9ment d&rsquo;information qui vient l&rsquo;enrichir. Le pass\u00e9 de l&rsquo;univers, \u00e0 aucun moment, ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0 rendre compte de son avenir, car l&rsquo;avenir de l&rsquo;univers est toujours plus riche en information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que son pass\u00e9.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aucun<\/span> <span lang=\"fr-FR\">moment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son<\/span> <span lang=\"fr-FR\">histoire,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se d&rsquo;information nouvelle qui va susciter en lui des \u00eatres nouveaux, et puisque cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">information g\u00e9n\u00e9tique nouvelle ne peut venir du n\u00e9ant \u2014 car le n\u00e9ant est st\u00e9rile et ne produit rien du tout \u2014<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il reste que cette information g\u00e9n\u00e9tique nouvelle qui constamment enrichit l&rsquo;univers dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son histoire, provient d&rsquo;une source <\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>X <\/i><\/span><span lang=\"fr-FR\">que l&rsquo;on appellera comme on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">voudra.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9volutif,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9pig\u00e9n\u00e9tique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">croissante,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9gime<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de composition<\/span> <span lang=\"fr-FR\">continu\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">puisqu&rsquo;il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lui-m\u00eame<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">seul<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouvelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">surgit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">constamment,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">re\u00e7oit.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me qui constamment re\u00e7oit de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">appellerez<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">voudrez<\/span> <span lang=\"fr-FR\"><i>cette<\/i><\/span><i> <\/i><span lang=\"fr-FR\">source<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">origine<\/span> <span lang=\"fr-FR\">radicale<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information. Mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son<\/span> <span lang=\"fr-FR\">histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">analogue<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">symphonie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">train<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;\u00eatre compos\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pass\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">symphonie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avenir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">car,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans cette histoire de l&rsquo;univers, l&rsquo;avenir est toujours plus riche en information que le pass\u00e9. Ce ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">symphonie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elles-m\u00eames<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffisent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rendre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouvelles compositions<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">invent\u00e9es<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">symphonie.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">De<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00eame, ce ne sont pas les atomes par eux-m\u00eames qui suffisent \u00e0 rendre compte des compositions de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus en plus riches en information, de plus en plus complexes, dans lesquelles ils sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">int\u00e9gr\u00e9s.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Dire cela, dire que l&rsquo;univers est un syst\u00e8me en r\u00e9gime de composition continu\u00e9e, et que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par la force des choses, il re\u00e7oit de l&rsquo;information, puisqu&rsquo;il ne peut pas se donner \u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lui-m\u00eame l&rsquo;information qu&rsquo;il n&rsquo;a pas, c&rsquo;est tout aussi rationaliste que la th\u00e8se adverse, selon laquelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers est un syst\u00e8me qui se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffit.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Il n&rsquo;y a aucune raison \u00e0 priori d&rsquo;admettre que seule la th\u00e8se selon laquelle l&rsquo;univers se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffit, serait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationaliste.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Mais \u00e0 posteriori, et en tenant compte de l&rsquo;exp\u00e9rience, c&rsquo;est-\u00e0-dire de la r\u00e9alit\u00e9 objective,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">on peut constater que la situation est d\u00e9sormais renvers\u00e9e. Seule la th\u00e8se qui affirme que l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est un syst\u00e8me \u00e9volutif, \u00e9pig\u00e9n\u00e9tique, irr\u00e9versible et \u00e0 information croissante, et qui par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cons\u00e9quent re\u00e7oit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">constamment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nouvelle,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u2014<\/span> <span lang=\"fr-FR\">seule<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">th\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationnelle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationaliste, puisque seule elle est conforme au r\u00e9el tel qu&rsquo;il est connu dans notre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rience.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;y<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aucune<\/span> <span lang=\"fr-FR\">raison<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">priori<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;admettre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">seul<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">monisme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">serait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationnel,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">rationalit\u00e9,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;ontologie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Parm\u00e9nide<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Spinoza,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u2014<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">montre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cosmologie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Parm\u00e9nide<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Spinoza,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">professaient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">priori<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne <\/span><span lang=\"fr-FR\">comportant <\/span><span lang=\"fr-FR\">ni <\/span><span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se <\/span><span lang=\"fr-FR\">ni <\/span><span lang=\"fr-FR\">corruption, l&rsquo;exp\u00e9rience <\/span><span lang=\"fr-FR\">nous montre que cette cosmologie est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fausse.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">justement,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Parm\u00e9nide<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">faisait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fort<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rejeter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">illusoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;enseignement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience\u2026<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">En<\/span> <span lang=\"fr-FR\">effet,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationalit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationalisme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">doivent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peuvent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9terminer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0 priori.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00c9tablir,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9terminer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationnel<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cela<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">faire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">priori. C&rsquo;est la r\u00e9alit\u00e9 elle-m\u00eame qui est <\/span><span lang=\"fr-FR\">seule juge. C&rsquo;est elle <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9cide. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Un <\/span><span lang=\"fr-FR\">rationalisme scientifique <\/span><span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un rationalisme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimental.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;exp\u00e9rience<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous <\/span><span lang=\"fr-FR\">montre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est un <\/span><span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9volutif, <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9pig\u00e9n\u00e9tique <\/span><span lang=\"fr-FR\">et \u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">information croissante, <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">r\u00e9gime <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">composition continu\u00e9e,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">orient\u00e9 d&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mani\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">irr\u00e9versible.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00catre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationaliste,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">voir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">reconna\u00eetre.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Puisque<\/span> <span lang=\"fr-FR\">manifestement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">son <\/span><span lang=\"fr-FR\">histoire n&rsquo;a <\/span><span lang=\"fr-FR\">pas pu se <\/span><span lang=\"fr-FR\">donner <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">lui-m\u00eame cette information nouvelle qu&rsquo;il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne <\/span><span lang=\"fr-FR\">poss\u00e9dait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">auparavant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cela<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">chaque<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9tape<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sa<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">manifestement,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette information, <\/span><span lang=\"fr-FR\">il <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;a <\/span><span lang=\"fr-FR\">re\u00e7ue. L&rsquo;univers est donc un syst\u00e8me qui constamment, au <\/span><span lang=\"fr-FR\">cours <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">son <\/span> <span lang=\"fr-FR\">histoire, <\/span><span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sa<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dur\u00e9e,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">re\u00e7oit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">;<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationaliste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">reconna\u00eetre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">proclamer.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">\u00catre rationaliste, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ce <\/span><span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est <\/span><span lang=\"fr-FR\">pas <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00eatre fix\u00e9 <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 des <\/span><span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8mes <\/span><span lang=\"fr-FR\">construits <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">priori dans <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">pass\u00e9,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme celui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Parm\u00e9nide<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">celui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Spinoza,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">proclamaient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;autre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00catre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la Substance<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">unique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Monde<\/span> <span lang=\"fr-FR\">physique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;\u00catre,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Substance<\/span> <span lang=\"fr-FR\">unique.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;autre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pouvaient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">soutenir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">th\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">affirmant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">toute<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">toute corruption doivent \u00eatre \u00e9limin\u00e9es de la Nature qui est la substance<\/span> <span lang=\"fr-FR\">unique.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;\u00catre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pris<\/span> <span lang=\"fr-FR\">absolument,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Substance<\/span> <span lang=\"fr-FR\">unique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sauraient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comporter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ni<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ni<\/span> <span lang=\"fr-FR\">corruption. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Or l&rsquo;univers physique est l&rsquo;\u00catre pris absolument. Par cons\u00e9quent <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers physique <\/span><span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">saurait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comporter <\/span><span lang=\"fr-FR\">ni <\/span><span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se <\/span><span lang=\"fr-FR\">ni <\/span><span lang=\"fr-FR\">corruption. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Et <\/span><span lang=\"fr-FR\">Spinoza affirme formellement <\/span><span lang=\"fr-FR\">dans <\/span><span lang=\"fr-FR\"><i>l\u2019\u00c9thique <\/i><\/span><span lang=\"fr-FR\">que la <\/span><span lang=\"fr-FR\">Nature<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">ne <\/span><span lang=\"fr-FR\">comporte <\/span><span lang=\"fr-FR\">pas <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;\u00e9volution, pas de d\u00e9veloppement, c&rsquo;est un syst\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fixe.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Or<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sciences<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimentales<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">montrent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;Univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Nature<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9gime <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se <\/span><span lang=\"fr-FR\">et de <\/span><span lang=\"fr-FR\">corruption, <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">r\u00e9gime <\/span><span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;information <\/span><span lang=\"fr-FR\">croissante <\/span><span lang=\"fr-FR\">mais <\/span><span lang=\"fr-FR\">soumis<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aussi <\/span><span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">second<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Principe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Thermodynamique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Principe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Carnot-Clausius<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;Univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">continu\u00e9e,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;use<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aussi<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mani\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">irr\u00e9versible.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Croissance<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">croissance<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;entropie <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">composent dans l&rsquo;univers r\u00e9el. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Les <\/span><span lang=\"fr-FR\">fleurs <\/span><span lang=\"fr-FR\">poussent <\/span><span lang=\"fr-FR\">et se <\/span><span lang=\"fr-FR\">fanent. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Les <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e9toiles aussi,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">fleurs <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">champs. Cela <\/span><span lang=\"fr-FR\">est <\/span><span lang=\"fr-FR\">totalement <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">opposition <\/span><span lang=\"fr-FR\">avec les <\/span><span lang=\"fr-FR\">th\u00e8ses <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">Parm\u00e9nide <\/span><span lang=\"fr-FR\">et de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Spinoza.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationalisme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimental<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">consiste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9vacuer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mettre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">porte,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9clarer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tort,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">penser<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;efforcer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">penser<\/span> <span lang=\"fr-FR\">correctement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Puisque l&rsquo;univers <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9couvre <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">nous <\/span><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9sormais comme <\/span><span lang=\"fr-FR\">une <\/span><span lang=\"fr-FR\">symphonie <\/span><span lang=\"fr-FR\">en <\/span><span lang=\"fr-FR\">train d&rsquo;\u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compos\u00e9e,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">puisque manifestement cette symphonie <\/span><span lang=\"fr-FR\">ne <\/span><span lang=\"fr-FR\">peut pas <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">composer <\/span><span lang=\"fr-FR\">elle-m\u00eame <\/span><span lang=\"fr-FR\">(cela <\/span><span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;a <\/span><span lang=\"fr-FR\">aucun<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sens), eh<\/span> <span lang=\"fr-FR\">bien,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cela<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plaise<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">non,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">faut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">bien<\/span> <span lang=\"fr-FR\">reconna\u00eetre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">doit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exister<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Compositeur,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">moins<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de renoncer \u00e0 toute pens\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationnelle.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Certains pr\u00e9f\u00e9reront renoncer <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">toute pens\u00e9e rationnelle, <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">inhiber, refouler, <\/span><span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9veloppement normal <\/span><span lang=\"fr-FR\">de leur <\/span><span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e, <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">conclusions in\u00e9vitables <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">leur <\/span><span lang=\"fr-FR\">raisonnement, <\/span><span lang=\"fr-FR\">plut\u00f4t que d&rsquo;aller<\/span> <span lang=\"fr-FR\">jusque-l\u00e0. Il est tr\u00e8s amusant de le <\/span><span lang=\"fr-FR\">constater <\/span><span lang=\"fr-FR\">: <\/span><span lang=\"fr-FR\">alors qu&rsquo;au XVIII<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e <\/span><\/span><\/sup><span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle par <\/span><span lang=\"fr-FR\">exemple <\/span><span lang=\"fr-FR\">et au <\/span><span lang=\"fr-FR\">XIX<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e<\/span><\/span><\/sup><span lang=\"fr-FR\">, <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;ath\u00e9isme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se targuait d&rsquo;\u00eatre <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">d\u00e9fenseur <\/span><span lang=\"fr-FR\">du <\/span><span lang=\"fr-FR\">rationalisme <\/span><span lang=\"fr-FR\">et de la m\u00e9thode scientifique, pr\u00e9tendait <\/span><span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;appuyer sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">raison <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">science, <\/span><span lang=\"fr-FR\">aujourd&rsquo;hui, <\/span><span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">plus <\/span><span lang=\"fr-FR\">en plus, l&rsquo;ath\u00e9isme est \u00e0 la fois irrationaliste<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et acosmique. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Ou <\/span><span lang=\"fr-FR\">bien <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;on <\/span><span lang=\"fr-FR\">renonce <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u00e0 <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exercice <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e <\/span><span lang=\"fr-FR\">rationnelle, <\/span><span lang=\"fr-FR\">ou bien l&rsquo;on renonce \u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">penser<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9el.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Car<\/span> <span lang=\"fr-FR\">il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">impossible<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">penser<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9el<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son<\/span> <span lang=\"fr-FR\">histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sa<\/span> <span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">continuer \u00e0 professer l&rsquo;ath\u00e9isme. Du point de vue rationnel et exp\u00e9rimental o\u00f9 nous nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pla\u00e7ons<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ici,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;ath\u00e9isme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">litt\u00e9ralement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">impensable,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tenu<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9alit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">objective<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sciences exp\u00e9rimentales <\/span><span lang=\"fr-FR\">nous <\/span><span lang=\"fr-FR\">font <\/span><span lang=\"fr-FR\">conna\u00eetre. <\/span><span lang=\"fr-FR\">Et <\/span><span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est bien pourquoi <\/span><span lang=\"fr-FR\">tant de <\/span><span lang=\"fr-FR\">philosophes <\/span><span lang=\"fr-FR\">aujourd&rsquo;hui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9gnants<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fuient comme <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">peste l&rsquo;\u00e9tude <\/span><span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;Univers et l&rsquo;\u00e9tude de la Nature. Ils pr\u00e9f\u00e8rent \u00e9tudier<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mythologies <\/span><span lang=\"fr-FR\">des <\/span><span lang=\"fr-FR\">Indiens d&rsquo;Am\u00e9rique, <\/span><span lang=\"fr-FR\">les <\/span><span lang=\"fr-FR\">n\u00e9vroses <\/span><span lang=\"fr-FR\">et les <\/span><span lang=\"fr-FR\">psychoses, les <\/span><span lang=\"fr-FR\">fantasmes <\/span><span lang=\"fr-FR\">ou la <\/span><span lang=\"fr-FR\">litt\u00e9rature<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou l&rsquo;histoire des <\/span><span lang=\"fr-FR\">prisons <\/span><span lang=\"fr-FR\">au <\/span><span lang=\"fr-FR\">XVIII<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e <\/span><\/span><\/sup><span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle, plut\u00f4t <\/span><span lang=\"fr-FR\">que <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">r\u00e9fl\u00e9chir <\/span><span lang=\"fr-FR\">sur l&rsquo;\u00e9volution <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">La philosophie contemporaine <\/span><span lang=\"fr-FR\">se <\/span><span lang=\"fr-FR\">caract\u00e9rise <\/span><span lang=\"fr-FR\">par <\/span><span lang=\"fr-FR\">une fuite, significative, devant <\/span><span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">r\u00e9alit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cosmique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">physique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologique.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aujourd&rsquo;hui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9gnants,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">leur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">majorit\u00e9,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">horreur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la <\/span><span lang=\"fr-FR\">nature <\/span><span lang=\"fr-FR\">et de la philosophie de la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Ils<\/span> <span lang=\"fr-FR\">diraient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">volontiers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aux<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sciences<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nature<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u201c<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00c9loigne-toi<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">!<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Pourquoi<\/span> <span lang=\"fr-FR\">es-tu venue nous <\/span><span lang=\"fr-FR\">tourmenter avant l&rsquo;heure ?<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u201d<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;ath\u00e9isme <\/span><span lang=\"fr-FR\">est une <\/span><span lang=\"fr-FR\">philosophie selon laquelle l&rsquo;univers <\/span><span lang=\"fr-FR\">est l&rsquo;\u00catre, <\/span><span lang=\"fr-FR\">le <\/span><span lang=\"fr-FR\">seul \u00catre, <\/span><span lang=\"fr-FR\">et il se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffit.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;exp\u00e9rience<\/span> <span lang=\"fr-FR\">montre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;univers<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">constamment<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cours<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son<\/span> <span lang=\"fr-FR\">histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de sa <\/span><span lang=\"fr-FR\">gen\u00e8se, re\u00e7oit <\/span><span lang=\"fr-FR\">de <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;information nouvelle. L&rsquo;univers <\/span><span lang=\"fr-FR\">est donc <\/span><span lang=\"fr-FR\">un <\/span><span lang=\"fr-FR\">syst\u00e8me <\/span><span lang=\"fr-FR\">qui <\/span><span lang=\"fr-FR\">ne <\/span><span lang=\"fr-FR\">suffit <\/span><span lang=\"fr-FR\">pas,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;ath\u00e9isme <\/span><span lang=\"fr-FR\">est une philosophie <\/span><span lang=\"fr-FR\">impossible, <\/span><span lang=\"fr-FR\">si toutefois on veut raisonner correctement et en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tenant<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compte de l&rsquo;enseignement de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Bien<\/span> <span lang=\"fr-FR\">entendu,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">continuer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">raconter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;importe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">quoi<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exemple<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le p<\/span><span lang=\"fr-FR\">hilosophe allemand <\/span><span lang=\"fr-FR\">Friedrich Nietzsche qui professe l&rsquo;\u00e9ternel retour \u00e0 la fin <\/span><span lang=\"fr-FR\">du <\/span><span lang=\"fr-FR\">XIX<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e <\/span><\/span><\/sup><span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle, <\/span><span lang=\"fr-FR\">\u2014<\/span> <span lang=\"fr-FR\">si <\/span><span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">renonce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exercice<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationnelle,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est-\u00e0-dire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pens\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tient<\/span> <span lang=\"fr-FR\">compte<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la r\u00e9alit\u00e9 objective et de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">J&rsquo;ai<\/span> <span lang=\"fr-FR\">voulu<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">montrer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cette<\/span> <span lang=\"fr-FR\">causerie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophiques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">existent,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ind\u00e9pendamment <\/span><span lang=\"fr-FR\">de notre volont\u00e9, bonne ou mauvaise ; qu&rsquo;ils s&rsquo;imposent \u00e0 l&rsquo;intelligence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">humaine, \u00e0 partir de l&rsquo;exp\u00e9rience scientifiquement explor\u00e9e, et qu&rsquo;ils sont susceptibles d&rsquo;\u00eatre analys\u00e9s, par<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la simple<\/span> <span lang=\"fr-FR\">analyse<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationnelle,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aller<\/span> <span lang=\"fr-FR\">chercher<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pouvoirs<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mythiques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ou<\/span> <span lang=\"fr-FR\">magiques.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">suffit d&rsquo;\u00e9tudier attentivement ce que nous savons du r\u00e9el et de raisonner correctement. La<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophie, ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rien<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d&rsquo;autre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cela<\/span> <span lang=\"fr-FR\">:<\/span> <span lang=\"fr-FR\">raisonner<\/span> <span lang=\"fr-FR\">correctement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">implique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les psychiatres<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9but<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">appel\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;attention<\/span> <span lang=\"fr-FR\">au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9el.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">implique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aussi,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le disait Bergson, que le philosophe reste \u00e9colier durant sa vie enti\u00e8re. Le philosophe est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le technicien<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">analyse<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">rationnels<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;imposent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">partir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;exp\u00e9rience.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">faut qu&rsquo;il connaisse cette exp\u00e9rience. Il re\u00e7oit des informations qui lui viennent de tous les chercheurs,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de tous les savants du monde, et il s&rsquo;efforce d&rsquo;analyser correctement les probl\u00e8mes qui se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">posent. C&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">somme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">th\u00e9oricien.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Einstein,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">avec<\/span> <span lang=\"fr-FR\">son<\/span> <span lang=\"fr-FR\">petit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">crayon,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">peut<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00eatre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">jamais<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mis<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nez derri\u00e8re<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">t\u00e9lescope<\/span> <span lang=\"fr-FR\">du<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Palomar,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cela<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;a<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">emp\u00each\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tenter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">une<\/span> <span lang=\"fr-FR\">cosmologie.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Le m\u00e9taphysicien<\/span> <span lang=\"fr-FR\">est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">un<\/span> <span lang=\"fr-FR\">th\u00e9oricien<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">traite<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">certains<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">je<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ai<\/span> <span lang=\"fr-FR\">indiqu\u00e9s.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">a besoin,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tout<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Albert<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Einstein<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Louis<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Broglie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">recevoir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">informations<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">lui viennent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">hommes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">science,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">hommes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">laboratoire,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">hommes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pratiquent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la m\u00e9thode<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exp\u00e9rimentale.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Il<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;aucune<\/span> <span lang=\"fr-FR\">th\u00e9orie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">valable<\/span> <span lang=\"fr-FR\">si<\/span> <span lang=\"fr-FR\">elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">justifi\u00e9e<\/span> <span lang=\"fr-FR\">par l&rsquo;exp\u00e9rience. Les probl\u00e8mes authentiquement m\u00e9taphysiques qui se posent \u00e0 partir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de l&rsquo;astrophysique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">physique,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">biologie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">neuropsychologie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes m\u00e9taphysiques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;imposent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;intelligence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">humaine<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">partir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9alit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">objective,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">plus nombreux sont les savants qui les aper\u00e7oivent fort bien. Mais le plus souvent ils renoncent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0 les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">traiter<\/span> <span lang=\"fr-FR\">parce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">leurs<\/span> <span lang=\"fr-FR\">coll\u00e8gues<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">passent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">renoncent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">eux-m\u00eames<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les traiter.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">paradoxe<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ceux<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">passent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aujourd&rsquo;hui,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">dans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">leur<\/span> <span lang=\"fr-FR\">majorit\u00e9,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;aper\u00e7oivent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00eame<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ces<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">m\u00e9taphysiques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savants<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9couvrent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">chaque<\/span> <span lang=\"fr-FR\">jour davantage.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Pourquoi<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aper\u00e7oivent-ils<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas?<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Tout<\/span> <span lang=\"fr-FR\">simplement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">parce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;ils<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tourn\u00e9s du c\u00f4t\u00e9 de la cosmologie, du c\u00f4t\u00e9 des sciences de l&rsquo;Univers et de la Nature.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Non seulement ils ne se sont pas tourn\u00e9s vers la r\u00e9alit\u00e9 objective que les sciences exp\u00e9rimentales<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous d\u00e9couvrent mais ils s&rsquo;en sont<\/span> <span lang=\"fr-FR\">d\u00e9tourn\u00e9s.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;histoire<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ult\u00e9rieure<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">notera<\/span> <span lang=\"fr-FR\">sans<\/span> <span lang=\"fr-FR\">doute<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">fait<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qu&rsquo;au<\/span> <span lang=\"fr-FR\">XX<\/span><sup><span style=\"font-size: xx-small;\"><span lang=\"fr-FR\">e<\/span><\/span><\/sup> <span lang=\"fr-FR\">si\u00e8cle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">esprits qui ont eu le sens des probl\u00e8mes m\u00e9taphysiques \u00e9taient des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">scientifiques.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">L&rsquo;espoir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophie,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pour<\/span> <span lang=\"fr-FR\">demain,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">c&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">savants<\/span> <span lang=\"fr-FR\">comme<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">mettent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0 analyser<\/span> <span lang=\"fr-FR\">les<\/span> <span lang=\"fr-FR\">probl\u00e8mes<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophiques<\/span> <span lang=\"fr-FR\">qui<\/span> <span lang=\"fr-FR\">se<\/span> <span lang=\"fr-FR\">posent<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">partir<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9alit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">objective<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vous connaissez par les sciences que vous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pratiquez.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><span style=\"font-size: medium;\"><span lang=\"fr-FR\">Ce<\/span> <span lang=\"fr-FR\">n&rsquo;est<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">tellement<\/span> <span lang=\"fr-FR\">difficile.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">La<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophie<\/span> <span lang=\"fr-FR\">telle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">nous<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;entendons<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">demande<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ni g\u00e9nie, ni pouvoirs surnaturels, ni connaissances mystiques. Elle est simplement l&rsquo;analyse<\/span> <span lang=\"fr-FR\">logique, jusqu&rsquo;au bout, de ce qui est donn\u00e9 dans notre exp\u00e9rience. Elle demande que l&rsquo;on s&rsquo;instruise<\/span> <span lang=\"fr-FR\">jusqu&rsquo;\u00e0 son dernier jour aupr\u00e8s du R\u00e9el que les sciences exp\u00e9rimentales nous d\u00e9couvrent et elle exige<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">apprenne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">raisonner<\/span> <span lang=\"fr-FR\">correctement.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">exige<\/span> <span lang=\"fr-FR\">aussi<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">soit<\/span> <span lang=\"fr-FR\">libre<\/span> <span lang=\"fr-FR\">en<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9sence<\/span> <span lang=\"fr-FR\">de<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la r\u00e9alit\u00e9,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">ne<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9tende<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pas<\/span> <span lang=\"fr-FR\">imposer<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">la<\/span> <span lang=\"fr-FR\">r\u00e9alit\u00e9<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">vues<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e0<\/span> <span lang=\"fr-FR\">priori,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">philosophies<\/span> <span lang=\"fr-FR\">toutes faites,<\/span> <span lang=\"fr-FR\">des<\/span> <span lang=\"fr-FR\">pr\u00e9f\u00e9rences<\/span> <span lang=\"fr-FR\">arbitraires.<\/span> <span lang=\"fr-FR\">Elle<\/span> <span lang=\"fr-FR\">implique<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">\u00e9coute<\/span> <span lang=\"fr-FR\">le<\/span> <span lang=\"fr-FR\">R\u00e9el<\/span> <span lang=\"fr-FR\">et<\/span> <span lang=\"fr-FR\">que<\/span> <span lang=\"fr-FR\">l&rsquo;on<\/span> <span lang=\"fr-FR\">s&rsquo;efforce d&rsquo;entendre, modestement, ce qu&rsquo;il a \u00e0 nous dire. La modestie est peut-\u00eatre la vertu<\/span> <span lang=\"fr-FR\">morale principale du philosophe.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n<p class=\"western\" align=\"right\"><span lang=\"fr-FR\">Ajaccio, juillet<\/span> <span lang=\"fr-FR\">1977<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Conf\u00e9rence donn\u00e9e au Centre d&rsquo;\u00c9tudes et de Recherches Nucl\u00e9aires, Gen\u00e8ve, le 19 octobre 1977. Comme vous le savez, dans l&rsquo;histoire de la pens\u00e9e humaine, pour autant qu&rsquo;elle nous est connue, on distingue plusieurs d\u00e9marches fondamentales, plusieurs points de d\u00e9part pour l&rsquo;analyse et le traitement des probl\u00e8mes philosophiques. 1. Un premier point de d\u00e9part est celui [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":17574,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[1419],"tags":[1420,223,937,298,402,100],"class_list":["post-17587","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-tresmontant-claude","tag-atheisme","tag-biologie","tag-cosmologie","tag-materialisme","tag-philosophie","tag-physique"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.5 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Les sciences exp\u00e9rimentales et le point de d\u00e9part de l&#039;analyse philosophique par Claude Tresmontant - 3e mill\u00e9naire - Spiritualit\u00e9 - Connaissance de soi - Non-dualit\u00e9 - M\u00e9ditation<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"fr_FR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Les sciences exp\u00e9rimentales et le point de d\u00e9part de l&#039;analyse philosophique par Claude Tresmontant - 3e mill\u00e9naire - Spiritualit\u00e9 - Connaissance de soi - Non-dualit\u00e9 - M\u00e9ditation\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Conf\u00e9rence donn\u00e9e au Centre d&rsquo;\u00c9tudes et de Recherches Nucl\u00e9aires, Gen\u00e8ve, le 19 octobre 1977. Comme vous le savez, dans l&rsquo;histoire de la pens\u00e9e humaine, pour autant qu&rsquo;elle nous est connue, on distingue plusieurs d\u00e9marches fondamentales, plusieurs points de d\u00e9part pour l&rsquo;analyse et le traitement des probl\u00e8mes philosophiques. 1. Un premier point de d\u00e9part est celui [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"3e mill\u00e9naire - Spiritualit\u00e9 - Connaissance de soi - Non-dualit\u00e9 - M\u00e9ditation\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2017-09-08T01:28:33+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/Claude-Tresmontant.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"253\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"289\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"3e mill\u00e9naire\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"\u00c9crit par\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"3e mill\u00e9naire\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Dur\u00e9e de lecture estim\u00e9e\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"52 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"3e mill\u00e9naire\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/b692dacff720a5344a6190bc714397eb\"},\"headline\":\"Les sciences exp\u00e9rimentales et le point de d\u00e9part de l&rsquo;analyse philosophique par Claude Tresmontant\",\"datePublished\":\"2017-09-08T01:28:33+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\\\/\"},\"wordCount\":10463,\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2017\\\/08\\\/Claude-Tresmontant.jpg\",\"keywords\":[\"Ath\u00e9isme\",\"biologie\",\"Cosmologie\",\"mat\u00e9rialisme\",\"philosophie\",\"Physique\"],\"articleSection\":[\"Tresmontant Claude\"],\"inLanguage\":\"fr-FR\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\\\/\",\"name\":\"Les sciences exp\u00e9rimentales et le point de d\u00e9part de l'analyse philosophique par Claude Tresmontant - 3e mill\u00e9naire - Spiritualit\u00e9 - Connaissance de soi - Non-dualit\u00e9 - M\u00e9ditation\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2017\\\/08\\\/Claude-Tresmontant.jpg\",\"datePublished\":\"2017-09-08T01:28:33+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/b692dacff720a5344a6190bc714397eb\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"fr-FR\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"fr-FR\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2017\\\/08\\\/Claude-Tresmontant.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2017\\\/08\\\/Claude-Tresmontant.jpg\",\"width\":253,\"height\":289},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Accueil\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Les sciences exp\u00e9rimentales et le point de d\u00e9part de l&rsquo;analyse philosophique par Claude Tresmontant\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/\",\"name\":\"3e mill\u00e9naire - Spiritualit\u00e9 - Connaissance de soi - Non-dualit\u00e9 - M\u00e9ditation\",\"description\":\"L&#039;Homme en devenir\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"fr-FR\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/b692dacff720a5344a6190bc714397eb\",\"name\":\"3e mill\u00e9naire\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.revue3emillenaire.com\\\/blog\\\/author\\\/scoussa\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Les sciences exp\u00e9rimentales et le point de d\u00e9part de l'analyse philosophique par Claude Tresmontant - 3e mill\u00e9naire - Spiritualit\u00e9 - Connaissance de soi - Non-dualit\u00e9 - M\u00e9ditation","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/","og_locale":"fr_FR","og_type":"article","og_title":"Les sciences exp\u00e9rimentales et le point de d\u00e9part de l'analyse philosophique par Claude Tresmontant - 3e mill\u00e9naire - Spiritualit\u00e9 - Connaissance de soi - Non-dualit\u00e9 - M\u00e9ditation","og_description":"Conf\u00e9rence donn\u00e9e au Centre d&rsquo;\u00c9tudes et de Recherches Nucl\u00e9aires, Gen\u00e8ve, le 19 octobre 1977. Comme vous le savez, dans l&rsquo;histoire de la pens\u00e9e humaine, pour autant qu&rsquo;elle nous est connue, on distingue plusieurs d\u00e9marches fondamentales, plusieurs points de d\u00e9part pour l&rsquo;analyse et le traitement des probl\u00e8mes philosophiques. 1. Un premier point de d\u00e9part est celui [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/","og_site_name":"3e mill\u00e9naire - Spiritualit\u00e9 - Connaissance de soi - Non-dualit\u00e9 - M\u00e9ditation","article_published_time":"2017-09-08T01:28:33+00:00","og_image":[{"width":253,"height":289,"url":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/Claude-Tresmontant.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"3e mill\u00e9naire","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"\u00c9crit par":"3e mill\u00e9naire","Dur\u00e9e de lecture estim\u00e9e":"52 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/"},"author":{"name":"3e mill\u00e9naire","@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/#\/schema\/person\/b692dacff720a5344a6190bc714397eb"},"headline":"Les sciences exp\u00e9rimentales et le point de d\u00e9part de l&rsquo;analyse philosophique par Claude Tresmontant","datePublished":"2017-09-08T01:28:33+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/"},"wordCount":10463,"image":{"@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/Claude-Tresmontant.jpg","keywords":["Ath\u00e9isme","biologie","Cosmologie","mat\u00e9rialisme","philosophie","Physique"],"articleSection":["Tresmontant Claude"],"inLanguage":"fr-FR"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/","url":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/","name":"Les sciences exp\u00e9rimentales et le point de d\u00e9part de l'analyse philosophique par Claude Tresmontant - 3e mill\u00e9naire - Spiritualit\u00e9 - Connaissance de soi - Non-dualit\u00e9 - M\u00e9ditation","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/Claude-Tresmontant.jpg","datePublished":"2017-09-08T01:28:33+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/#\/schema\/person\/b692dacff720a5344a6190bc714397eb"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/#breadcrumb"},"inLanguage":"fr-FR","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"fr-FR","@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/#primaryimage","url":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/Claude-Tresmontant.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/Claude-Tresmontant.jpg","width":253,"height":289},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/sciences-experimentales-point-de-depart-de-lanalyse-philosophique-claude-tresmontant\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Accueil","item":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Les sciences exp\u00e9rimentales et le point de d\u00e9part de l&rsquo;analyse philosophique par Claude Tresmontant"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/#website","url":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/","name":"3e mill\u00e9naire - Spiritualit\u00e9 - Connaissance de soi - Non-dualit\u00e9 - M\u00e9ditation","description":"L&#039;Homme en devenir","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"fr-FR"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/#\/schema\/person\/b692dacff720a5344a6190bc714397eb","name":"3e mill\u00e9naire","url":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/author\/scoussa\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17587","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17587"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17587\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/17574"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17587"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17587"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.revue3emillenaire.com\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17587"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}